از لا به الا

 از لا به الا

پاي از رفتن آبله کند و نشيمنگاه از نشستن و دل از انديشيدن  

  (ابوالحسن خرقاني)

فهرست مطالب:                                                صفحه

پيشگفتار                                                              3

1-نفي واثبات                                                         4

2-توضيحات                                                            7

۳-تعدادي از صورتهاي نفي                                       12

۴-حلاجي                                                             26

۵-مراتب انديشه (مراتب نفي در انديشه)                     34

۶-تغيير مرتبه ي انديشه                                           41

۷-توضيح مراتب انديشه                                           43

 ۸-توضيح جهان بيني وصفات کمال­گرايي                     62

 ۹-رزق                                                                 82

۱۰- سکولاريزم                                                       85

۱۱-دموکراسي                                                     88

 ------------------------------------------------------------------------

بنام آنکه جان را فکرت آموخت

نوشتار حاضر بررسی ذهنیتی است که در جهتِ تزکيه ی کانون انديشه

از موهومات، و وصول به تفرد نگاشته شده. کوشش هاو روش های اين

 جريان مداوم و پويا، از شک و نفی مشکوک درجهتِ استوار کردن يقين

 بهره مي برد وحتی پس از رسيدن به "تفرد در احوال" ويقين درونی، به

حرکت خويش درجهتِ "تفرد از احوال" واحاطه ی بر کل هستی ادامه

 می دهدواز آنجاکه هستی دم به دم در حال نو گشتن است؛اين

 مجاهده هيچگاه پايان نمی پذيرد. بايد آگاه بود که آنچه به عنوان طول

 خطِ  سير مطرح می گردد درحقيقت جز پر رنگ نمودنِ "الا"، به وسيله

 ی کمرنگ نمودن  توهماتِ "لا" نمی باشد.

قابل تذکر است که:حيرتی که درجريان اين تزکيه، صورت می بندد

همواره روشنگر گام بعدی سالک است وآنچه در مرتبه ی بندگی به

 عنوان احاطه ی جهان­بينی سالک مطرح است درواقع احاطه ی "شعورِ

هستی" است بر مجموعه ی هستی.

شايد تصور شود که پذيرش رب العالمين  به عنوان شعور هستی، نياز به

 اينهمه نفی و نيستی تدريجی ندارد؟! البته اگر تنها شناخت وپذيرشِ

صرفاً نظری وسطحی ولحظه ­ای در نظر گرفته شود؛ اين ادعا صحيح

 مي نمايد چرا که جز  نفيِ "من های موهوم"؛ به جهتِ شناختِ "منِ

حقيقی"، مدعای ديگری در اين مبحث مد نظر نيست، ولی بايد توجه

داشت که شناختِ عمقی، و پيوستگی دمادم با هستی وشعور

هستی، نياز به ترکِ دم به دم ِ انانيت وخودبينی در مراتبِ مختلف

داردکه امکان اين مهم، دفعتاً امکان پذير نيست  ؛ 

 رو قيامت شو قيامت راببين ،  ديدن هرچيز را شرطست اين.

لازم به ذکر است که اين نوشتار، جنبه ی درونی دارد و براساس جهت

بخشی به فعليت های بيرونی نگاشته شده؛ که اصولاً محتواگرايی،به

منظور جهت بخشی به امور بيرونی است، وحتی ضوابط و روابط

اجتماعی نيز چنانچه از جنبه ی فردی؛ درونی ومحتوايی گردند، ضمانت

اجرايی می يابند، برهمين اساس شايسته نيست که توجه را به

قالبهايی معطوف داشت که دارای محتوا و معنويتند که اين توجهی

 نفسانی خواهد بود، بلکه اين وجه الله است که لايق توجه وتمرکز می

باشد وازآنجا که وظيفه ی تن وانديشه مغايرت دارند؛ خلط اين دو موضوع

 ،خطا محسوب می شود اگرچه همواره عده ای که در مرتبه ی نفس

گام می زنند قادر نيستند اين نکته ی باريک را دريابند وهمچنان خرافه

 خواهند انديشيد.

نعوذ بالله من الشيطان الرجيم.

3

_______________________________________________

                    نفي واثبات

 ^"  لااله الا الله^"  شاه کليدِ درهاي حقيقت است .

آدمي براي يافتنِ يک حقيقتِ علمي ، ابتدا فرضيه اي را به عنوان

قانونِ فرضي ارائه می دهد سپس بااستفاده از آزمون،  فرضيه اش

 را باتوانايي جوابگويي به نيازهايش عيار می ­زند .

اگر فرضيه ي مذکور، جوابگوي انتظارات وسوالاتِ مبدع اش نباشد؛

حقيقت جو، بسته به نقصِ نظريه، جزء يا کلِ نظريه را موردِ شک

قرار مي دهد، ومورد يا مواردِ شک را ذخيره ي تجربياتِ خويش قرار

 داده واز آن پله اي مي سازد در جهتِ پيشرفت به سوي هدفش .

واين روش ادامه مي يابد تا قانون⁽¹⁾ دلخواه به دست آيد .

هر گمان تشنه ي يقين است اي پسر،مي زند اندر تزايد بال وپَر 4118/3

چون رسد درعلم  پس پَر، پا شود، مريقين راعلم او، بويا شود   4119/3

براي دست يافتن به حقيقتِ اصيل نيز همين روشِ آزمون وخطا را،

منتها خالصانه­ تر(با مقياس تجردِ انديشه) مي توان به کارگرفت.

زانکه هست اندر طريق مفتتن ،علم⁽²⁾ کمتر از يقين وفوق ظن 4120/3

علم جوياي يقين باشد بدان، وان يقين،جوياي ديد است وعيان 412۱/3

روش تخصصي در يافتن حقيقتِ اصيل و اَزَلي اين است که تنهاکافي

است قابليّتِ شک پذيري حقيقتِ مورد نظررا بررسي کنيم. 

يعني همان روش حضرت ابراهيم (ع) ⁽³⁾

 آنکه يک دم کم، دمي کامل بود نيست معبود خليل ،آفل بود    1429/3

وآنکه آفل باشد وگه آن واين   نيست دلبر، لا اُحب الآفلين       1430/3

------------------------------------------------------------------------------

1)سير نفي واثبات در هر مرتبه از وجود ،شکل ونام خاصي به خود

 ميگيرد .در مسيرِکمال گرايي طبيعي، که پايين ترين مرتبه ي وجودي

 آدمي محسوب ميشود ؛"نفي"با عنوان ِ آزمون وخطا براي رسيدن به

 "اثباتِ"  قوانين طبيعي انجام ميپذيرد(روش يافتن قوانين طبيعي).  و در

مرتبه ي صدر؛ علوم انساني(اعم از برهاني وعقيدتي ويا اخلاقي ويا

رواني و...)را مد نظر قرار ميدهد،ودر مرتبه ي قلب ؛باورها را.

2) علم مصطلح نيز، ذهنيتي است که مربوط به مرتبه هاي  ظاهر و

صدر مي­گرددکه درصفحات بعد توضيح داده شده است.

3) سوره انعام آيات 74به بعد

 4

__________________________________________

"ومن يرغب عن مله ابراهيم الا من سفه نفسه ولقداصطفيناه في

 الدنياوانه في الاخره لمن الصالحين"  .(بقره 130)

 (آل عمران 68):" ان اولي الناس بابراهيم للذين التبعوه وهذالنبي

والذين امنو والله ولي المومنين."

در واقع با احتياط بر احتمال منفي (شک) در هر پله، استحکام اِلاي

 خويش را محک مي زنيم ، همچون محک زدنِ استحکامِ هر

مستحکمي ، با تشخيص وشناختِ نقطه ي ضعف آن ، وظرفيتِ از

 هم گسيختگي اش .

حزم⁽⁴⁾چه بود،در دو تدبير احتياط ،از دو آن گيري که هست دوراز خباط 

  284/3

وبه محضِ " وجود قابليتِ شک " ، فرضيه ي مورد نظربه عنوانِ

 "حقيقت اصيل"  ابطال  مي گردد وقابليت يقين نمي يابد.

 کين اگر نه نقد پاکيزه بدي، کي به سنگ امتحان راغب شدي 3۸۵۱/4

آن حقيقت که بود عين عيان     هيچ تأويلي نگنجد در ميان    3248/2

"لا اله الا هو" اين است اي پناه  که نمايد مَه تورا ديگِ سياه   868/4

چون ز وحدت،جان برون آرد سري  جسم را با فّر او نبود فّري   881/4

البته پذيرش حقيقت، توسط سالک به صورتِ آزمون وخطاي

 تدريجي ومتناسب با طاقت ولياقتِ رهرو انجام مي گيرد.

نادر از عالَمِ توحيد کسي برخيزد  کز سر هر دو جهان در نفسي برخيزد 

 واين سيرِ تدريجي، متناسب است با هماهنگي تدريجيِ ^"شروط

 حقيقت^"(خواسته يا خواسته های قلبی) و^" شرايط واقعي^"(داشته

 های ذهنیِ مربوط به موقعيت های بيرونی ودرونی) در وجودِ آدمی

؛که هرچه نسبتِ تعادل وپيوستگي عوالمِ درون وبيرون،

 بيشتر باشد، نزديکي به حقيقتِ اصيل نيز بلا مانع تر خواهد بود.

به بيان ديگر: از آنجا که هستيِ موهوم سالک در طول خطِ زمان

 توهمي اش ("(از گذشته به آينده)"،که منجر به پندار علم حصولي

 نيز مي گردد) توجيه مي يابدو استقامت در نقطه ي ^"دم^"،اين

 هستي موهوم را به خطر مي اندازد لذا رهرو، به نسبتِ ظرفيت

 اش در پذيرش نيستيِ خويش درهردم ، پذيراي حقيقتِ مذکور

 درآن دم خواهد بود.

-----------------------------------------------------------------------------

4)حزم: بدبيني در احتياط، امري است که خاص مرتبه ي تنزيه است،که

درمجمع تنزيه وتشبيه ، به خوشبيني جهت­مند تبديل می­گردد.

5

__________________________________________

  ساعت از بي ساعتي آگاه نيست، زانکه آن سو جز تحير راه نيست

    2076/3

باده ي او در خورِ هرهوش نيست ،حلقه ي اودرخورِ هرگوش نيست

   1915/5

چون زساعت، ساعتي بيرون شوي چون نماند مَحرمِ بي چون شوي 

  2075/3

مله تلوين ها زساعت خاسته است، رست از تلوين،که از ساعت برست

 2074/3

فکرت از ماضي ومستقبل بود،چون از اين دو رَست مشکل حل شود

177/2

هست هشياري ز يادِ ما مضي، ماضي ومستقبلت پرده ي خدا 2301/1

والبته ارزش کارِ رهروي، به سلوکِ آگاهانه ومختارانه است که باتدريج،

 همراه است.

اين تأني از پي تعليم توست،که طلب آهسته بايد،بي سکست 3506/3

آدمي را اندک اندک آن همام، تا چهل سالش کند مردِ تمام     3503/3

زين تأني زايد اقبال وسرور، اين تأني بيضه، دولت چون طيور    3509/3

مي توانم هم که بي اين انتظار   ره دهم، بنمايمت راه گذار    4155/3

تا ازين گرداب دوران، وارهي   بر سر گنج وصالم پا نهي        4156/3

ليک شيريني ولذاتِ مفر    هست بر اندازه ي رنج سفر       4175/3

وهمچنانکه فکر حقيقت جو، بيشي مي گيرد،در رهيافتِ خويش راجع

 به برداشتهايش از حقيقت، شک مي کند (واين اعتراض وشک بالواقع

نشانه ي ذهن پويا وجستجوگر اوست).

نور پنهان است وجست وجو گواه، کز گزافه، دل نمي جويد پناه 2037/4

گر نبودي حبس دنيا را مناص، نه بُدي وحشت، نه دل جستي خلاص

  2038/4

وحشت ات همچون موکل ميکشد،که بجو اي ضال،منهاج رشد2039/4

هست منهاج، ونهان در مکمن است   يافتش، رهنِ گزافه جستن است

  2040/4

اي عجب که جان به زندان اَندر است، وانگهي مفتاح زندانش به دست 

 2034/4

تفرقه، جويان جمع اندر کمين  تو در اين طالب،رخ مطلوب بين   2041/4

مردگان باغ، برجسته ز بن    کان دهنده ي زندگي را فهم کن   2042/4

صدهزار آلودگان آب جو        کي بُدندي، گر نبودي آبِ جو        2044/4

وبا نفي موردِ شک در هر گام، به مرتبه اي جديد دست مي­ يابد

که به حقيقت اصيل ومجرد (خداي ناديده وبي صورت) نزديک تر

است واين نزديکي به تجرد، مبناي ارزش گذاري را از " قياس به

 نفس"، به سوي "قياس به حق"  سوق مي دهد.

هست معشوق آنکه او يک تو بود، مبتدا ومنتهايت او بود     1420/3

چون ببيند نور حق، ايمن شود،ز اضطرابات شک، او ساکن شود 2451/5

بعد از آن يمشي سويا ًمستقيم ،ني علي وجهه مکباً او سقيم 1514/3

عشق آن شعله است کو چون برفروخت،هرچه جز معشوق باقي جمله

 سوخت 588/5

تيغ لا در قتلِ غير حق، براند  در نگر، زان پس زبعدِ لا، چه ماند 589/5

ماند الا الله باقي جمله رفت    شاد باش اي عشق شرکت سوز زفت

590/5

خود همو بود اولين وآخرين   شرک جز از ديده ي اَحول مبين   591/5

6

__________________________________________                                 

 

توضيحات:

توضيح 1- آنچه که دکارت به عنوان اصل بديهي وجودِ خويش عنوان

مي کند که "من مي انديشم پس هستم" ؛ حاوي نکته اي ،در

 ديدگاه توحيدی است بدين گونه که:

درنفي ممکنات ومشکوکات، چيزي در ذهن باقي نمي ماند مگر

"انديشه ي خالص". ودر اين ذهنيتِ خاص وخالص، دوگانگي نمي­

گنجد؛ لذا آنچه به عنوان "من" و"انديشه" و"هستي" نام برده مي

 شود جز يک امر مجرد نخواهد بود(من بسيط).به عبارت ديگر "اين

 همان حقيقتِ من است که مي انديشد، پس هست". واين

 "من"، همان "انديشه" وهمان"هستي" وهمان "حقيقت اصيل"

است، که در ساده ترين و پنهان ترين صورت خويش يعني "بي

 صورتي"، درعمق ضمير ناخودآگاهِ ما وجود دارد.

معني آن باشد که بستاند تو را،  بي نياز از نقش گرداند تو را   720/1

ليک هرگز مستِ تصوير وخيال    در نيابد ذات او را بي مثال    1717/1

خوي کن بي شيشه ديدن،نور را  تا چو شيشه بشکند،نبوي عمي 

 991/5

واز" من اعتباري" تا "من حقيقي"فاصله اي است به اندازه ي^" لا و الا^"

تو به هر صورت که آيي بايستي،  که منم اين، ولله آن تو نيستي  804/4

جوهرآن باشد که قائم با خوداست،آن عرض باشد که فرع اوشده است 

 807/4

درميان اين دو فرقي بي شمار   سرمه جو ولله اعلم بالسرار   1465/6

واختلاف مناظر نيز از همين جا آغاز مي شود که:

تصوف، سير دروني وعمقي "من اعتباري" است در جهت رسيدن

 به "من حقيقي"؛ که اين سير ،به وحدتِ سه تجلي ^"من^" و ^"انديشه^"

 و ^"هستي^" خواهد انجاميد.

عاشق حقي وحق آن است کو    چون بيايد، نبود از تو تاي مو 4621/3

ولي چنانچه منِ اعتباري در جهتِ گسترشِ انديشه ها وتجلياتِ

 "من حقيقي" تلاش نمايدبه ظهور معارفِ بيروني مي انجامدکه

 فلسفه ي علمي ناميده مي شود واگر همين معارف بيروني،باز در

جهت رسيدن به"من حقيقي" مورد استفاده قرار گيرد به فلسفه ي

 زندگي خواهد انجاميد.(و وسيله اي در جهت تصوف)

البته بايستي ميان فلسفه ­اي که در جريان صعود شکل مي گيردو -

 اشارات وتوضيحاتي که در توصيفِ مراحل راه بيان مي گردد

 ،تفاوت قائل شد؛ چراکه: آنچه در سير صعودي  واز" منظر محاط "

 به منظورِ "محو موهوم وصحو معلوم" بيان مي گردد اگرچه در

جهتِ تصوف است وعرفاني محسوب مي شود وليکن از لحاظِ

7

_________________________________________________

مرتبه وارزش با آنچه که از "منظر محيط " وبراي بيان ديده ها بکار

 می رود، اختلاف ارزشي دارد .

به هرحال اگرچه شناخت وعرفان ، محصول انديشيدن در سمت

وسوي هر کمالي است وليکن بسته به "جهتِ سير" ونيز" اختلاف

منظر "، نتايج متفاوتي حاصل مي شود وعرفان امري مشکک

 است.به طور کلي مي توان گفت: حد نهايي فلسفه، انسان

فيلسوف است ولي حدنهايي تصوف،"حضرت بي نهايت" مي باشد

که : ((ماعرفناک حق معرفتک )).

 لذا امر فرموده اند که : " تخلقوا باخلاق الله "!

ميگفت در بيابان(عدم)رند دهن دريده،صوفي خدا ندارد او نيست آفريده  

ويا تفاوت آن دو(تصوف وفلسفه) را حلاج چنين بيان مي کند که :

 "حديث دوست همه ناز است نه راز".

دردل سالک اگر هست آن رموز،رمز داني نيست سالک را هنوز 1065/5

 تا دلش را شرح سازد آن ضيا   پس الم نشرح بفرمايد خدا   1066/5

تو هنوز از خارج آن را طالبي  محلبي از ديگران، چون حالبي  1068/5

در سر خود پيچ،هل خيره سري  رو در دل زن،چرا بر هر دري  1074/5

حکمت دنيا فزايد ظن وشک      حکمت ديني پرد فوق فلک   3203/2

حکمتي کز طبع زايد وز خيال   حکمتي بي فيض نور ذوالجلال   3202/2

چون مبارک نيست برتواين علوم،خويشتن گولي کن وبگذرزشوم 317۴/2

فکر آن باشد که بگشايد دري، راه آن باشد که پيش آيد شهي  3207/2

توضيح 2- آنچه که موردِ شک ناميده مي شود بالواقع در جايگاهِ خويش،

 ارزشمند وصحيح است منتها دراين تحقيقِ خاص، هدفِ حقيقت جو

نمي باشد . ونفي موردِ شک، انکار کلي ِآن موردنيست بلکه نفيِ

 اثباتِ آن است.

مي رمد اثبات ،پيش از نفي تو   نفي کردم تا بَري ز اثبات بو     ۶۲۱/6

اين ندانم وآن ندانم بهر چيست،تا بگويي آنکه مي دانيم چيست 639/6

نفي ضدِ هست باشد بي شکي   تا ز ضد،ضد را بداني اندکي 736/6

چرا که شناختِ هرچيزی با شناختِ ضدِ آن امکان پذير است؛ لذا برای

 شناختِ منِ حقيقی، بايستی "غيرمن"را شناخت، وبا نفی وعدمتوجه

  به "غيرمن ها" ،بتدريج انديشه ی خويش را پالايش نموده وبه آن 

حقيقت بی صورت نزديک­ تر گشت.

از ديدگاهی ديگر(ديدگاهِ هماهنگی خواسته ­ها وداشته های ذهنی):

اگر چه رهرو بر خواسته ي حقيقي خويش آگاهي کامل ندارد،

و نمی ­داند که دقيقاً چه مي خواهد ؛ولي به داشته هاي واقعي

 خويش آگاه بوده ولااقل مي داند که آنها را نمي خواهد. پس

8

__________________________________________

 با کنارگذاشتن کاملِ توجهِ انديشه اش از نخواسته هاي غير

حقيقي اش، تدريجاً به خواسته ي حقيقي خويش نزديک­ تر مي گردد.

 البته خود اين نفيِ فطري و روانی، نيز نشانِ اثبات يار است

 (از جنبه معرفتی).

نقص ها آيينه ي وصف کمال    وآن حقارت، آينه ي عز وجلال  3210/1

زانکه اين فاني دليل باقي است،لابه ي مستان دليل ساقي است

3050/4

توضيح3- يکي از اشتباهاتي که ناشي ازخلط وسيله وهدف مي

باشد ودر اينجا موردِ توضيح مي يابد اين است که :در نفي شک ها

،نفي شک پذيرنده به عنوان هدف وارزشِ ناخواسته، مدنظرحقيقت جو  

 مي باشد،ونه نفيِ روش و اسلحه ي شکاکيت(که درجهت تعيين

 ارزش بکار مي رود).

توضيح 4-

الف)  در تلاش بر انجامِ  "لا" به اميد رسيدن به "الا" ،کاملان اثبات

 را پيش زمينه ي نفي ومحو مي دانند.به عبارتي معتقدند که قبل

 از نفيِ يک عقيده و معشوق، مسلماً معشوق عالي تري (از هر

جهت ممکن) ابرازِ وجود نموده است که عاشق قادر مي گردد تا

عشق پيشين را قرباني گرداند؛

 " عشق را عشقي دگر برد مگر"    (291/5)

ازآنجا که" معشوق حقيقي"، مرزوق پيش از قسمتِ عاشق است

و وجودِ او، ازلاً وذاتاً بر وجودِ عاشق وخواستِ وي تقدم دارد(تقدم

من حقيقی بر اعتباری) ، پس هم تنزيه وهم نيازمندي عاشق (در

هر مرتبه)به علت جذبِ معشوق است و "ياد کردن حق توسطِ

بنده، مستلزم يادِ حق است بنده را".

بي طلب تو اين طلب مان داده اي،بي شمار وحدعطاهاداده ای1337/1

البته ازنظر ذهني نيز انگيزه ي يک مجاهده، قبل ازسعي برانجام آن

 وجود دارد ولاجرم اين تقدم، در موردِ انگيزاننده(ي اصلي) صادق تر

 خواهد بود :  ^" زانکه با شوريده شوراننده هست^"

پرتو ساقيست کاندر شيره رفت،شيره برجوشيدورقصان گشت وزفت  

 4746/3

ب) در تلاش بر انجام " لا" از ديدگاه سالکِ در قوس صعود، تلاش بر

نفي اله ­ها  مقدمه اي است  براي رسيدن به "الا" ي سالک.

ج)وگذشته از دو ديدگاهِ  الف وب (کمال ونقص)، از ديدگاهِ وحدتِ موجود،

 تقاضاي نيازعاشق(حتي در جذبه ي تنزيه) با عرضه ­ي نازمعشوق،

 هماهنگي کامل (حتي ازنظرزماني)را داراست وازاين نظر بين حقيقت

 بايدها و واقعيت هست ها،هيچ ناهمگوني وجود ندارد.

9

________________________________________________

آب گردد ساقي وهم مست آب   چون مگو والله اعلم بالصواب 4745/3

پس در واقع، غيري موجود نيست.

در دوچشم من تو غير نقش خود گر ببيني تو خيالي دان و  رد  105/2 

آنجا که تويي، چه جاي اويي وتويي   اويي وتويي نباشد الا که دويي

فيالجمله اگر هست تناقض،ور نيست،هم جمله وهم منزه ازجمله،تويي

 بلکه خود مجاهده بر نفيِ غير نيز، نمودِ عدمِ غير،می گردد.

اين صور چون بنده­ي بيصورتند،پس چرا در نفي صاحب نعمت اند3736/6

خود ازو يابد ظهور، انکار او   نيست غير عکس خود ،اين کار او 3739/6

... که توسطِ "من حقيقي" در مقام واحديت، به صورت نردِ عشق با

^" من واقعي اش^" (تجلياتش در هر صورت ونوع) ظهور مي يابد و شريکي

براي خداوند نمي توان پنداشت مگر خودِ اورا!

آستان وصدر در معني کجاست،ما ومن کو آن طرف کآن يار ماست

1784/1

مرد وزن چون يک شوند آن يک تويي  چونکه يک ها محو شد آنک تويي  

 1785/1

اين من وما ،بهر آن بر ساختي  تا تو با خود نردِ خدمت باختي 1787/1

تا من و توها همه يک جان شوند  عاقبت مستغرق جانان شوند 1788/1

تو جهت گو ،من برونم از جهات   در وصال، آيات کو ،يا بينات     2811/2

اي خنک آن را که ذات خود شناخت    اندر امن ايزدي قصري بساخت 

 3341/5

وليکن:

کي شود کشف از تفکر اين انا   اين انا مکشوف شد بعد فنا   4146/5

دانش آن بود موقوف سفر    نايد آن دانش به تيزي فکر         4184/6

حق معيت گفت ودل را مهر کرد   تاکه عکس آيد به گوش دل،نه طرد

4179/6

آن معيّت کي رود در گوش من     تا نگردم گِرد دوران زمن   4178/6

بو که موقوف است کامم بر سفر، چون سفر کردم بيابم در حضر4176/6

يار را چندين بجويم جد وچست،که بدانم که نمي بايست جست417۷/6

بعد از آن گويد اگر دانستمي  اين معيت را،کي او را جستمي 4183/6

و نهايتا ًبايدگفت : طلبِ معرفت وشناخت، خود نشان از عدم شناختِ

 حقيقت دارد !

10

________________________________________________

                                 ***

شمس جان کو خارج آمد از اثير  نبودش در ذهن ودر خارج نظير 121/1

در تصور ذات او را گنج کو      تا در آيد در تصور مثل او           122/1

گفتم ار عريان شود او در عيان، ني تو ماني ني کنارت ني ميان 139/1

هر چه گويي اي دمِ هستي از آن،پرده ي ديگر براو بستي بدان 4726/3

حرف گفتن، بستن آن روزن است   عين اظهار سخن، پوشيدن است   

699/6

پيش اين خورشيدکوبس روشن است،درحقيقت،هر دليلي رهزن است  

 702/6

گرچه از يک وجه منطق کاشف است ليک از ده وجه،پرده ومکنف است 

 2794/4

خامشي بحر است وگفتن همچو جو  بحر مي جويد تو را،جو را مجو     

  2062/4

اين خبر ها از نظر خود غايب است   بهر حاضر نيست بهر غايب است 

  2066/4

هر که او اندر نظر موصول شد   اين خبرها پيش او معزول شد 2067/4

پيش بينايان خبرگفتن خطاست،کان دليل غفلت ونقصان ماست207۱/4

آن يکي اي زان سوي وصف است وحال   جز دويي نايد به ميدان مقال  

 2۰۳۴/6

يا چو احول اين دويي را گوش کن،يا دهان بردوز وخوش خاموش کن 

 2035/6

يا به نوبت گه سکوت وگه کلام   احولانه طبل مي زن  والسلام 2036/6

۱۱        

***************

 

صورتهايي از نفي

عشق سوي فقر در بگشايدت      فقر سوي کفر⁽⁵⁾ ره بنمايدت

عشق را با کافري خويشي بود   کافري خود مغز درويشي بود

در صعود از نردبان ِکمال نيز انسان از سرمايه ي موهوم پنداشته هاي

  انديشه ­اش که شاملِ کليه ي توجهات وخواطرِ هستي ساز انديشه

 می ­باشد بهره برده وبا احاطه برآگاهي هايش پله اي مي سازد براي

خواستنِ خواسته اي والاتر.

ودرطي اين پلکان، هرآنچه راکه در مرتبه اي هدف خويش قرارداده

است درمرتبه اي بالاتر آن را وسيله اي در جهت خواسته اي کامل

 تر قرار مي دهد. ⁽⁶⁾

اول از بهر دوم باشد بدان    که شدن بر پايه هاي نردبان     2892/4

وآن دوم بهر سوم ميدان تمام   تا رسي تو پايه پايه تا به بام  2893/4

نقشِ ظاهر بهر نقش غايب است  وآن براي غايب ديگر ببست  2887/4

تا سوم چهارم دَهُم برمي شمر، اين فوايد را به مقدار نظر      2888/4

از مقامات تبتل تا فنا             پله پله تا ملاقات خدا            4235/3

اين بقاها از فنايش يافتي      پس چرا رو از فنا برتافتي         796/5

چون دوم از اولينت بهتر است   پس فنا جو ومبدل را پرست   798/5

واين فدا کردن کامل براي کامل تر، همان رسم قرباني است که

طريق رشد وکمال است .

عاشقان جام فرح آنگه کشند  که به دست خويش خوبانشان کشند

229/1

وپله اي را که روزي براي گرفتن آن دست پيش مي بريم، روزي ديگر

 برآن پاي می گذاريم وبه قول شيخ عطار(درشعرمذکور):

^"عاشق به شوق عشق به کمال،آنچه در سر دارد، مي نهد،

وافتقار را بر مي­گزيند(ظلوميت)،تا بدانجا که ترک آن را نيز ترک

وتکفير کرده ورو به جهوليت مي آورد،که عمق درويشي است^" .

----------------------------------------------------------------------------

5) البته کفرکه جنبه ي عناد دارد امري انتزاعي است که توسط سالک

 ناآگاه وکفور،  وبا  نگرشي منفي صورت مي پذيرد ، وگرنه انسان کامل،

به پله هاي پيشين نيز نگرشي مثبت دارد .

کفر را حد است واندازه بدان   شيخ ونور شيخ را نبود کران    3320/2

6) اصولا ارزش گذشته براي عبرت گرفتن است وهر چه اين عبرت به نقد

 حال بينجامد با ارزش تر خواهد بود  لذا کلا، عبرت فناپذيري ونتيجتاً

کاربرد هر گذشته اي به منظور زير پا نهادن آن وصعود به خواسته ی

بعدي،  باارزشترين عبرت هاست

12

_________________________________________________

کرد فضل عشق انسان را فضول، زين فزون جويي ظلوم است وجهول

4672/3

ظالم است او برخود وبرجان خود  ظلم⁽⁷⁾ بين کز عدل ها گو مي برد     

 4675/3

جهل او مر علمها را اوستاد  ظلم او مر عدل ها را شُد رشاد   4676/3

در واقع اين ^"الا^"ي ماست که ما را به نفي واميدارد تا به سوي

فطرتِ الهي خويش گام برداريم وسرمايه هاي ^"زمان عمر^" و^"مکان  

دنيا^"و^"داشته هاي انديشه^"( وبقيه ي عطاياي الهي ) که همگي

امانت وهبه ي خود ^"او^"ست را ...

تا بداند کان حلل عاريه بود  پرتوي بود آن زخورشيد وجود     984/5

آن جمال وقدرت وفضل وهنر   زآفتابِ حُسن کرد اين سو سفر   985/5

باز مي گردند چون اِستاره ها   نور آن خورشيد زين ديوارها      986/5

...بر طبق آيه ­ی"   لدو للموت وابنو للخراب^"،با انتخاب آگاهانه ي خويش،

در جهت "ِعشق به کمال " که خواسته وهدفِ اصلي انسان وآفريننده

و آفرينش انسان مي باشد،قرباني کنيم وبدين ترتيب:

 " بناي يقين را برپايه هاي شک و نفي مشکوک، استوار گردانيم."

زآنچه گشتي شاد،بس کس شاد شد،آخرازوي جست وهمچون بادشد

  3698/3

از توهم بجهد،تو دل بر وي منه،پيش ازآن کو بجهد،از وي تو بجه 3۶۹۹/3

هريکي چون که فدايي فني است،کاندرين ره صرف عمروکشتني است 

 3544/5

اي خنک آنکه فدا کردست تن   بهر آن که ارزد فداي آن شدن 3543/5

گنج زيرخانه است وچاره نيست،ازخرابي خانه منديش ومايست2541/4

عاقبت اين خانه خود ويران شود، گنج از زيرش يقين عريان شود2543/4

اين کري را مدت او تا اجل    تا درين مدت کند در وي عمل    2549/4

چون نکرد آن کار مزدش هست لا   ليس للانسان الا ما سعی  2545/4

وبه فرموده ي حضرتِ مسيح(ع)؛ توانگرواردِ بهشت نمي شود، مگرآنکه

 شترِ هستيِ موهوم ­اش با همه ي توابعش، از سوراخ نيستيِ سوزن

ِوحدت عبور کند وپندار تعلق داشته را از انديشه بزدايد ودل را ازتوهمات

 تهي گرداند، که" بستگي دنيا، دامِ جان بلکه مايه ي هر خطاست".

ابوالحسن خرقاني مي فرمايد:"به قيامت تنها بي بار بر صراط گذر کند".

ومسلماً شيطان، وظيفه ي خويش را که حضرتش به وي واگذار نموده

 به انجام مي رساند:

-------------------------------------------------------------

 7) در واقع در مسيرکمال،جز عدل (که صورتی از فضل است)وجود 

ندارد،وطلب تفضل بيش از مرزوق عادلانه (که خود نشان از استکمال 

انسان دارد)، نام ظلم به خود می گيرد.

13

_____________________________________________________

بر در خرگاهِ قدرت جان او  چون نباشد حکم را قربان، بگو  2948/5

گله گله از مريد واز مريد  چون سگ باسط ذراعي بالوصيد 2949/5

بر در کهفِ الوهيت چو سگ   ذره ذره امر جو، برجسته رگ  2950/5

ومبادرت به وسوسه وخيال وترس از فقر مي نمايد تا ناخالصان،

در خمار ناکامي، ازصعود بازمانند.

اي سگ ديو امتحان مي کن که تا   چون درين ره مي نهند اين خلق پا 

   29۵۱/5

حمله مي کن منع ميکن مينگر،تا که باشد ماده اندر صدق و نر 2952/5

هرکه سردت کرد مي دان کو دروست ،ديو پنهان گشته اندر زير پوست 

 639/2

چون نيابد صورت، آيد در خيال     تا کشاند آن خيالت در وبال  640/2

تو چو عزم دين کني با اجتهاد  ديو بانگت بر زند اندر نهاد  4326/3

که مرو زان سو بينديش اي غوي،که دچار فقر ودرويشي شوي4327/3

تو زبيم بانگ آن ديو لعين     واگريزي در ضلالت از يقين    4329/3

بسته هر جوينده را که راه نيست  هر خيالي پيش می ­آيد که بايست

 367/5

دور باش غيرتت آمد خيال    گرد برگِرد سراپرده ي جلال   368/5

جمله عالم زين غلط کردند راه    کز عدم ترسند وآن آمد پناه   822/3

از کجا جوييم علم، از ترکِ علم  ازکجا جوييم سِلم، از ترکِ سلم 823/3

والبته اين داشته ها پس از طي کردن هر مرحله اي، مقدس تر

و نورانی ­تر جلوه ميکنند، لذا در نفيِ اين حجاب هاي نور، به نوعي

عصيانِ کمال­جويانه نياز است که:" او بي باک است و بي باکان را

دوست دارد".^{(خرقاني)}

مو آن رندم که عصيان پيشه دِيرم،به دستي سنگ ودستي شيشه دِيرم

اگر تو بي­گناهي، رومَلََََک شو        من از حوا وآدم ريشه دِيرم

اين عِصيانِ کمال­جويانه در شکل­هاي مختلفِ نفي مراتبِ ناقص، به

 منظورِ رسيدن به کمال خودنمايي مي­کند والبته ريشه ي آن را نيز

جز جذبه ي کمال توجيه نمي­کند ،که به روشهاي مختلفِ تلقين

،رهرو را به سوي خود مي­کشد.

بهر استعداد تا اکنون نشست    شوق از حد رفت وآن نامد به دست  

 4437/6

گفت استعدادهم از شه رسد،بي زجان کي مستعدگردد جسد 4438/6

ديده بان دل نبيند در مجال      کز کدامين رکن دل آيد خيال   3044/3

پس که داند راه گلشن­هاي او؟  پس که داند جاي گلخن­هاي او 3045/3

هردو رااين جست­وجوها زان سر است،اين گرفتاري دل،زان دلبر است   

 4600/4

قسمت حق است روزي دادني، هر يکي را سوي ديگر راه ني 3042/3

                             ************ 

اصل خودجذب است ليک اي خواجه تاش کار کن،موقوف آن جذبه مباش

 1477/6

زانک ترکِ کار چون نازي بود    ناز کِي در خوردِ جان بازي بود  1478/6

ايمن آباد است آن راهِ نياز   ترک نازش گير وبا آن ره بساز     545/5

وين نياز ار چه که لاغر مي­کند   صدر را چون بدر انور مي­کند   548/5

مرده شو تا مخرج الحي الصمد   زنده اي زين مرده بيرون آورد  551/5

14

______________________________________________

وتنها انسان قادر است که در هر پله،شکست ونابودي هستي

 موهوم ­اش را به اختيار خويش، انتخاب نمايد،

 ندونم لوت وعريونم که کرده          خودم جلاد، وبي جونم که کرده

 بده خنجرکه تا سينه کِرُم چاک      ببينم عشق با جونم چه کرده

 عقل راه نا اميدي کي رود، عشق باشد کان طرف بر سر دَود 1966/6

لاابالي عشق باشد نِي خرد، عقل آن جويد کز آن سودي برد  1967/6

ترکتاز وتن گداز وبي حيا     در بلا چون سنگ زير آسيا     1968/6

سخت رويي که ندارد هيچ پشت، بهره جويي را درون خويش کشت

1969/6

پاک مي بازد نباشد مزد جو   آنچنانک پاک مي­گيرد ز هو    1970/6

مي­دهد حق هستي اش، بي علتي    مي­سپارد باز بي علت، فتي

1971/6

که فتوت، دادن بي علت است، پاک بازي خارج هر ملت است 1972/6

زانکه ملت فضل جويد يا خلاص     پاک بازانند قربانان خاص  1973/6

ني خدا را امتحاني مي­کنند    ني درِ سود و زياني مي­زنند  1974/6

نيست اين کار کسي،کش هست کار  که بسوزد گل، بگردد گِردِ خار

 1962/6

نادر افتد اهل اين ماخوليا    منتظر که رويد از آهن گيا    1963/6

سخت جاني بايد اين فن راچو تو  ، توکه داري جان سخت ،اين را بجو

 1964/6

عشق را در پيچش خود يار نيست      محرَمش در دَه يکي ديار نيست

 1978/6

نيست از عاشق کسي ديوانه تر   عقل از سوداي او کور است وکر 

1979/6

با دوعالم عشق را بيگانگي است اندرآن هفتاد ودو ديوانگي است 

 4719/3

گر طبيبي را رسد اين گون جنون، دفتر طب را فرو شويد به خون1981/6

زانکه اين ديوانگي عام نيست ،طب را ارشاد اين احکام نيست 1980/6

ودر اين راه به نسبت طاقت ولياقتش سعي نمايد

مي­گريزم تا رگم جنبان بود     کي فرار از خويشتن آسان بود   668/5

من که خصمم هم منم اندر گريز    تا ابد کار من آمد خيز خيز  670/5

عاشقم من کشته ي قربان لا    جان من نوبتگه طبل بلا  4098/3

من چو اسماعيليانم بي حذر    بل چو اسماعيل آزادم زسر   4101/3

ودين در کمال خويش(بندگي) ،پوستين وارونه پوشيده وراه آن بر خلافِ

راه دنيا پرستي است.

پس از آن عالم بدين عالم چنان   تعبيت ها هست برعکس، اين بدان

   1495/2

مايه دربازار اين دنيا زر است، مايه آنجا،عشق ودو چشم تراست 839/6

گر همي خواهي سلامت از ضرر ، چشم زاَول بند وپايان را نگر 1360/6

تا عدم ها را ببيني جمله، هست   هست ها را بنگري محسوس پست 

  1361/6

نيست را بنمود هست ومحتشم، هست را بنمود بر شکل عدم 1025/5

نفي را اِثبات مي پنداشتيم   ديده ي معدوم بيني داشتيم   1026/5

لاجرم سرگشته گشتيم از ضلال  چون حقيقت شد نهان،پيدا خيال

 1027/5

هر چه بيني سودِ خود زان مي گريز،زهر نوش وآب حيوان را بريز 2329/2

هر که بستايد تو را،دشنام ده،سود وسرمايه به مفلس وام ده 2330/2

همره غم باش وبا حسرت بساز     مي طلب در مرگ خود عمر دراز

2265/2

چشم بندي کرده اند اِي بي نظر ، در من آي وهيچ مگريز از شرر436/5

کار باري کت رسد بعد شکست  اندر آن اقبال ومنهاج ره است 4119/6

15

_________________________________________________

گرچه هست اين دم بر تو نيمه شب،نزد من نزديک شد صبح طرب853/6

هر شکستي پيش من پيروز شد  جمله شبها پيش چشمم روز شد

854/6

شکل شعله ي نور پاک ساز وار ،حاضران را نور ودوران را چو نار4376/3

يا تو آن سو رو،من اين سو مي روم    ور تورا رَه پيش ،من واپس روم

 3118/2

احمقي اَم بس مبارک احمقي است  که دلم با برگ وجانم متقي است

  320۰/2

آزمودم عقل دور انديش را   بعد ازين ديوانه سازم خويش را   2332/2

وبايد دانست که معنويات،کسب نميشوند،بلکه هر صفتي از کمال

دروجودِ انسان بانفي پنداشته هاي انديشه(محو خودپرستي) ⁽⁸⁾ در

 آن مورد به ظهور مي ­رسد که البته بهترين اِکتسابِ خير،نفي غير

 ميباشد ،همچنانکه برترين نيکي ها ،گناه نکردن است . و صدالبته،

ادعای هستی، بدترين گناه⁽⁹⁾.

 من ندانم خير ،الا خير او ، صم وبکم وعمي من از غير او  1681/5

گوش من از گفتِ غير او کر است   او مرا از جان شيرين خوشتر است

 1678/5

جز از آن خلاق گوش وچشم وسر    نشنوم از جان خود هم خير وشر

1677/5

جان فدا کردن براي صيد غير    کفر مطلق دان ونوميدي ز خير 711/5

 -------------------------------------------------------------

8)همه ي صفاتِ معنوي به نفي خودپرستي برميگردد ؛ايثار،گذشت،

محبت، سخاوت،...همه وهمه يک معني دارند،

 در معاني قسمت واعداد نيست  در معاني تجزيه وافراد نيست 681/1

 چون به صورت آمد آن نور سره   شد عدد چون سايه هاي کنگره 678/1

که در صورت هاي مختلف وسطوح مختلف انديشه، نامهاي مختلف به

 خود مي­پذيرد و و ظهور آن هم به معناي از دست دادن و نفي يک

هستي موهوم مي­باشدکه درعالم واقع نيز به صورت بخشش و رّد

ِصورتي ازصورآن هستي موهوم جلوه مي­کند.به عبارتِ ساده تر؛

باگذشت نمي­توان بود مگر با از دست دادن هويتي( قلبي وبالتبع

قالبي)،ونيز ايثارگر نمي­توان بود مگر با فدا کردن هويتي ارزشمندتر،وبه

همين ترتيب وارستگي ِکلي درقبالِ ازدست­دادنِ کل هستي موهوم

است.

ترک شهوت­ها و لذت­ها سخاست  هر که در شهوت فرو شد برنخاست 

  1272/2

اين سخاشاخيست ازسرو بهشت،واي او کزکف چنين شاخي بهشت

  1273/2

عروه الوثقي است اين ترک هوي،برکشداين شاخ جان را برسما1274/2

آن درم دادن سخي رالايق است،جان سپردن خودسخاي عاشق است

 2235/1

نان دهي ازبهر حق نانت دهند،جان دهي از بهرحق جانت دهند2236/1

9)ابوالحسن خرقاني مي فرمايد : سگي دارم که همه عمر مراقب آنم

که مردمان را نيازارد ونهادي پرنجاست که عمري در پاک کردن آن

مشغول؛ ديگر چه فرصتي براي نيکي؟

 16

_____________________________________________________

 

لازم به ذکر مجدد است که نفي کسب شده ها از کانون انديشه

 وسير به سوي درجاتِ اکتساب از معشوق، به معناي مذموم بودن

پنداشته هاي کسب شده نمي­باشد وهر داشته اي در جايگاه

خويش، در جهتِ وسيله گشتن براي هدف وخواسته، ارزشمند

تلقي ميگردد واين امر در مورد دانسته هاي ذهني که گوشه اي از

داشته هاي انديشه مي­باشند نيز به نحو بارزي خود­نمايي مي کند

، که قرباني کردن هر معرفت مرکبي در جهتِ معرفتِ خالص تر

 ،همانند قرباني کردن کسب است در جهتِ اکتساب ،ويا تحقيق

در جهت تعبّد، ويا "لا " در جهت" الا ".

وجهت صعوديِ سير ِتحقيق وکسب، " للموت وللخراب "است که به

 زهدِ عمقي (که نفي توجه از عالم بيرون ، به منظور توجه به نقدِ

درون مي باشد)مي انجامد، برخلاف زهدِ سطحي که درپي کسبِ

نسيه ي معنويت از عالم بيروني است.

هست زاهد را غم پايان کار  تا چه باشد حال او روز شمار   465/5

عارفان زآغاز گشته هوشمند       از غم واحوال آخر غافلند  466/5

مشخص است که کسب ِخارجی در دنيای بيرونی، مدنظراين بحث

نمي­باشد،بلکه منظور؛پندارِ کسبِ بيروني درکانون دروني انديشه (دل)

 است که خودِ اين پندار،نشاندهنده ي بي عدالتي آدمي است.

پيشه ای آموختی در کسب تن ، دست اندر پيشه ی دينی بزن2592/2

پيشه ای آموز کاندر آخرت     اندر آيد کسب ودخل مغفرت 2594/2

حق تعالی گفت کاين کسب جهان   پيش آن کسب است لعب کودکان

 2596/2

کسب دين عشق است وجذب اندرون،قابليت نورحق رااي حرون2601/2

کسب فاني خواهدت اين نفس خس  چند کسب خس کني، بگذار بس

2602/2

نفسِ خس گرجويدت کسب شريف، حيله ومکري بود آن رارديف 2603/2

و کاسب ِآن مصداق ^"جزاءً بما کانوا يکسبون^" واقع مي­گردد.

  ^"کل نفسٍ بما کسبت رهين * الا اصحاب اليمين^".(مدثر 38و39)

البته هر چه رو به تجرد پيش مي رويم ،به بي سببي مسبب، آگاه

تر مي­شويم اما اين آگاهي، مسئوليت تلاش در جهتِ کمال را، نه

از انديشه ، ونه از تن، برنمي­دارد.

به عبارتي؛ طالبِ رخ يار، در کسبِ مطلوب خويش درمي­يابد که :

کار در بي آلتي وپستي است   زآنکه آلت دعوي است وهستي است

2697/1

"کار ِبخت است آن، وآن هم نادِر است"،واز آنجاکه وظيفه ­ تن و وظيفه

ي انديشه،صورتها و روشهاي متفاوتي را دارند پس درحدودِ اختيار ؛

17

_________________________________________________

"کسب بايدکرد تا، تن قادر است."  (734/2)

کسب کردن گنج را کي مانع است، پا مکش از کار، آن خود در پي است

 735/2

هست در کوشش اميدم بيشتر ، باشد اندر کاهلي افزون خطر  3098/3

اگرچه در نزديکي به امر مجرد ،جلوه ی کسب در امور مادي نيز

کمرنگ گشته، تا آنجا که هر چيزي (حتي کسب)چه از لحاظ فعلي

و چه فاعلي، لدّني ميگردد؛ چنانکه شيخ محي الدين عربي در اين

زمينه مي فرمايد:" واقتدار الهي در هنگام تعلق ، اراده ي ايجاد

فعل مي نمايد که آن را کسب مي نامند".

اين معيت با حق است وجبر نيست    ور بود اين جبر ،جبر عامه نيست

 1465/1

اختيار وجبر در تو بُد خيال    چون در ايشان رفت شد نور جلال  1473/1

نکته ­ي جالب توجه اين جاست که تلاش بر عدم کسبِ قلبي (سلوک)

ويا مشيت الهي بر عدم کسب قلبي(جذب)،تفضلي است که خداوند

بر فقيران الي الله مي­نمايد، ودرونيان نه تنها از نداشته هاي دروني 

خويش شادمانند بلکه نداشته هاي بيروني را نيز، رحمتي از جانب

حضرت دوست مي­دانند،چرا که نداشتن هاي بيروني، در راستاي

وارستگي قلبي ،توجهِ خاطر سالک را به خودمشغول نمي­کنند.

 البته اين به معناي فرار از زير بار مسئوليتهاي انساني نمي­باشد چرا

که؛ توان ِداشتن ِمسئوليتي انساني، وظيفه ­ي انجام آن را بر دوش

توانا مي­نهد.

 ولي از ديدگاه بيرونيان، نداشتن ها ،کمبود محسوب مي شوند و

نداشته ­ها نيز مثل داشته ­ها ، موجب توجهِ خاطرِآنان مي­گردد تا

آنجا که اعتراض بر داده ها ونداده هاي خداوندي ، عدالتِ توهمي

 خداي پرداخته ي ذهن آنان را زير سؤال مي برد وباعث قضاوتهاي

 نادرستِ (ناشي از مقياس­هاي غلط) آنان مي­گردد.

آفتي نبود بتر از ناشناخت   تو بر ياري، نداني عشق باخت  3781/3

يار را اغيار پنداري همي    شادي اي را نام بنهادي غمي   3782/3

اين چنين مشکين که زلفِ مير ماست،چون که بيعقليم اين زنجيرماست

  3783/3

چون که قبضي آيدت اِي راهرو، آن صلاح توست آتش دل مشو3734/3

تا بداني که زيان جسم و مال، سود جان باشد رهاند از وبال 3395/3

پس رياضت را به جان شو مشتري،چون سپردي تن به خدمت،جان بري

  3396/3

ور رياضت آيدت بي اختيار    سر بنه، شکرانه ده اِي کاميار  3397/3

چون حقت داد آن رياضت، شکر کن   تو نکردي، او کشيدت ز امر کُن

 3398/3

اما کمال جويان دروني ،همه ي اتفاقات را در جهت مقصدِ جاودانه شان

 توجيه وتفسير مي کنند و آنها را نه از جنبه ي عدالت ذهني آدمي،

 بلکه از جنبه­ ي تفضلِ الهي مي­نگرند.حتي از منظر درونيانِ کمال طلب،

18

________________________________________________

درتوجه به داشته هاي ديگران  (چه حقيقي وچه مجازي) ويا حتي

 غصبِ اين داشته ها واَمانات ، جزغاصب (که ازتوجه دروني به حضرت

پروردگار، درغيبت وغفلت مي اُفتد) متضررنميگردد، وبراي فقير الي الله،

 جز خير در بر ندارد.

صرفِ اين نسبت دادن واقعيات به خيريتِ محض، باعث آسودگي روان 

وکاستن انانيت نيز مي­گرددکه مزيتي است براي نسبت دهنده.

بوالفضولي گفت صوفي راکه چيست،سفره ي آويخته،وزنان تهي است

 3018/3

 گفت:رو رو نقش بي معنيستي   تو بجو هستي، که عاشق نيستي 

 3019/3

عشق نان بي نان غذاي عاشق است ، بندهستي نيست هر کو صادق

 است 3020/3

عاشقان راکار نبود با وجود،عاشقان را هست بي سرمايه سود3021/3

شير خواره کي شناسدذوق لوت،مر پري را بوي باشدلوت وپوت 3025/3

عشق باشد لوت وپوت جان ها،جوع ازين رو هست قوت جان­ها  3034/3

با نگرشي کلي وعمقي متوجه مي شويم که در واقع در همه ­ي

مواردِ نفي (هم از لحاظ انگيزه وهم از لحاظ نتيجه)، محصول نفي؛

گم گشتنِ جزء در کل (يعني نيستي عاشق در معشوق) مي­باشد

 که متناوباً، حاصل آن در جهت نفي اي کامل­تر،کاربُرد مي يابد. 

آن صور در بزم کز جام خوشي است   فايده ي آن بي­خودي وبي­هشي

 است 3732/6

مي­گريزند از خودي در بي­خودي ، يا به مستي يا به شغل اي مهتدي

  227/6

جمله عالم زاختيار وهستِ خود،مي گريزددر سر سرمستِ خود 224/6

چيست معراج فلک،اين نيستي،عاشقان را مذهب ودين،نيستي 233/6

آنچه معشوقست صورت نيست آن،خواه عشقِ اين جهان،خواه آن جهان

  703/2

ذکر اين نکته ضروري است که: تنها به دليلِ اينکه با آگاهي از احساس­

 ها،خواستِ والاتري را برآنچه در دل داريم، برگزينيم وانديشه را درجهتِ

تعالي، خالص کنيم؛ از جنبه ي فرقاني، داشته ها وخواسته هاي دل

 را تفکيک کرده ايم، وگرنه به محضِ توجهِ انديشه به موضوعي، ياد آن

در دل جاي مي­گيرد. يعني خواسته ها ودعاهاي دل، عينِ

 داشته هايش هستند(واين امر در هر دمصادق است) وتوجه به هر

 دلبري، درهرمرتبه ودرجه اي ،به معنايوجود او درکانون انديشه، و

تصاحبِ دل رهرو مي باشد:

 اگر دل دلبرِ، دلبر کدومه؟           اگر دلبر دل، دل را چه نومه؟

 دل و دلبر به هم آميته بينم        ندونم دل که ودلبر کدومه

نکته ي ديگر آنکه؛ اين تلاشِ (ذهني)بر نفي، تلاش بر پاکيِ ذهن

است وبه معناي عدم تلاش و يا بي تفاوتي مسئوليت گريزنميباشد

 بلکه يادآوري مداومِ سالک بر نيستيِ خويش را در هر دم مي­طلبد.

19

________________________________________________

 مذهب اگر عاشقي است،سنت عشاق چيست؟ 

... دل که نظرگاه اوست از همه پرداختن  (سعدی)

در توضيحات بزرگانِ معرفت نيز مي­بينيم، بااينکه در مقامِ " رشته ای

بر گردنم افکنده دوست " ايستاده اند،وليکن تاُکيد مي­نمايندکه تا

زماني که روح بشري درکالبد تن و در دنياي فرصتها قرار دارد، روزه

 از وجود، وتفويضِ کلي، امکان وجوب نمي­يابد .

امام علي در زمينه ي تلاشهاي ذهني وعيني توصيه مي­نمايند که

 براي دنيايت چنان باش که ِانگار عمري اَبدي داري وبراي آخرتت

 چنان که انگار همين دم، رفتني هستي. واين همان دست به کارِ

نُسُک ِشريعت، ودل با يار(صلاه)، در طريقت است بدين معني که :

لزوم حفظ  سبوي تن با برنامه ­ريزي بلند مدت ِدنيايي، منافاتي با

 آزادسازي انديشه در هر دم ندارد.

البته بايد توجه داشت؛ از آنجا که هستي انديشه، حتي پس از

 شکستِ سبوي تن، مداومت مي­يابد، پس پايدارترين برنامه ها را

لازم دارد واز آنجا که هردم، پايه اي است بَر دمِ ديگر،که در نهايتِ

کمالش، "فعليتِ اخيره ي انساني" است، لذا استقامت بر صراط

در هر لحظه (طبق اشاره ي امام در اين سخن)،نشانه ي برنامه

 ريزي اَبَدي براي انديشه خواهد بود. وبرنامه ريزي پايدار⁽¹⁰⁾ به

-------------------------------------------------------------------

10)شکل برنامه ريزي پايدار،متناسب وهماهنگ باموقعيتها،تغيير مييابد.

حاشيه براي کل مطلب گفته شده): بايزيد مي­فرمايد اگر نماز کني

وبه آن چشم ِتوجهي داشته باشي ،مشرک باشي . واگر نماز نکني،

 کافرباشي، بلکه بايد نماز را به جاي بياوري وتوجه دل ازصورتِ آن

برداري، که :مجاهده هاي سالک ، وسيله اي در جهتِ کمال جويي

 اوست، امامسبب الاسباب، اسير آلات واسباب نيست تا بدين وسيله

صيد شود ،که او در مسند صياد نشسته است .

وابوالحسن خرقاني ميفرمايد : جوانمردان دست از عمل بدارند وعمل

 دست ازيشان بندارد .

که اگرچه توجه دل از عمل برداشته اند ولي از آنجا که تلاش ِصادقانه،

 نشاندهنده ي عقيده ي خالصانه است ووظيفه ي تن، تلاش در جهت

 عقيده مي باشد، پس چنانچه در جهت عقيده، جهاد نکني،کافر بلکه

 منافق باشي.    در همين راستا لزومِ حفظِ سمبل ها منافاتي با نفي

 دلبستگي از آنها ندارد.

20

______________________________________________

 معناي برنامه ريزي در جهتِ آنچه پايدار است مي باشد که مسلماً

برنامه ريزي بلند مدت را نيز شامل مي شود.

مه خيالي مي نمايد زاَبر وگرد، ابر تن ما را خيال انديش کرد 687/5

اَبر ما را شد عدو و خصم جان ، که کند مه را زچشم ما نهان 690/5

تاب ابر وآبِ او خود زين مه است   هرکه مه را خواند ابر، او گمره است

 693/5 

تو به تن حيوان،به جاني از ملک،تا روي هم بر زمين هم بر فلک 3776/2

نتيجتاً باتوجه به اينکه تن آدمي،بُعدي از ابعاد وجودي اوست که تحتِ

 تسلط انديشه قرار  دارد بلکه انديشه ي مجسّم مي باشد

لذا با انتخاب روش ­هاي مناسب، شايسته است درجهتِ پيشبردِ

مراتبِ انديشه (از طبع تا جان)اقدام کنيم.

تا به ظاهر مثلکم باشد بشر   با دل يوحي اليه ديده ور   3777/2 

قالب خاکي فتاده بر زمين    روح او گردان بر اين چرخ برين  3778/2

جان زهجر عرش اندر فاقه اي   تن زعشق خاربن چون ناقه اي 1545/4

جان گشايد سوي بالا بال ها    در زده تن در زمين چنگال­ها  1546/4

ميل جان اندر ترقي وشرف   ميل تن در کسب اسباب وعلف  4439/3

اين دوهمره همدگر را راهزن   گمره آن جان کو فرو نايد زتن  1544/4

اين درخت تن عصاي موسي است ، که امرش آمد که بيندازش ز دست 

   3576/4

تا ببيني خير او وشر او         بعد از آن برگير اورا ز امر هو     2577/4

بنابراين با توجه به قانون قرباني ،هر مرتبه از کمال را که در مقابل

مرتبه ي بالاتر ، همچون تن درمقابلِ جان مي­باشد ،بايستي در

جهتِ استکمال فدا کنيم، لذا فقر واستضعافِ ارض ِتن در جهت

تعالي ِجان به سوي جايگاهِ آسماني اش، درهرگامي ستوده و

ارزشمند محسوب ميگردد.   البته بايد اعتراف نمود که:

جمع صورت با چنين معني ژرف  برنيايد جز زسلطاني شگرف 1393/3

وليکن؛

آب جيحون را اگر نتوان کشيد    هم به قدر تشنگي بايد چشيد 66/6

**************

 

مسلماً جهت مندي در راستاي هر هدفي، صفات وافعال رهرو را

تابع ذاتِ هدف ميکند.

هر چه گويد مرد عاشق بوي عشق، از دهانش مي جهد در کوي عشق 

2880/1

گربگويد فقه، فقر آيد همه    بوي فقر آيد از آن خوش دمدمه 2881/1

ور بگويد کفر، دارد بوي دين ، ور به شک گويد شکش گردديقين2882/1

کف کژ،کز بهر صدقي خاسته است ،اصل صاف آن تيره را آراسته است 

 2883/1

گر بگويد کژ نمايد راستي    اي کژي که راست را آراستي   2886/1

وکمال جوي جهت­مند حتي از بي مرادي­هاي مسير دروني خويش

 نيز در جهتِ کمال، بهره مي برد، چه رسد به ناکامي­هاي بيروني.

21

________________________________________________

دردل دوست به هرحيله رهي بايدکرد،طاعت ازدست نيايدگنهي بايد کرد

چنانکه امام^(ع)مي­فرمايند:معصيتي که اول آن ترس است وآخرآن

عذر، بنده را به حق نزديک؛ وطاعتي که اول آن اَمن است وآخرآن

عُجب، بنده را از حق دور مي­سازد.

سيئاتم چون وسيلت شد به حق،پس مزن بر سيئاتم هيچ دق 3005/2

يکي از معصيت نور وصفا ديد    چوتوبه کرد نور اصطفا ديد

دگر هفتصد هزاران ساله طاعت   بجا آورد وگشتش طوق لعنت 

بلکه در راستاي اين جهت مندي؛ عاشق ،يار را هم دليل ،وهم

مدلول راه قرار مي دهد ⁽¹¹⁾

نيک بختي را چو حق رنجي دهد، رخت را نزديک­تر وا مي­نهد 2915/4

ليک چون رنجي دهد بدبخت را ، او گريزاند به کفران رخت را  2916/4

همچنانکه امام(ع)مي­فرمايند:عرفت الله بالفسخ العزائم و...^{(حکمت 251)}

عاشقان از بي مرادي هاي خويش،باخبر گشتنداز مولاي خويش4466/3

بيمرادي شد قلاووز بهشت،حفت الجنه شنو اي خوش سرشت4467/3

درسبب چون بيمرادت کردرب ،پس چرا بد ظن نگردي در سبب3687/6

تا بداني عجز خويش وجهل خويش    تا شود ايقان تو در غيب بيش

4195/6

نيز تا حيران بود انديشه ات    تاکه حيراني بود کل پيشه ات  4201/6

چونکه حيران گشتي وگيج وفنا   با زبان حال گفتي اهدنا  3752/4

از سبب داني شود کم حيرتت   حيرت تو ره دهد در حضرتت 795/5

که وصال يار زين سعي ام رسد،يا زراهي خارج از سعي جسد 4202/6

من نگويم زين طريق آيد مراد   مي طپم تا از کجا خواهد گشاد4203/6

پس تو حيران باش بي لا وبلي  تا زرحمت پيشت آيد محملي 3748/4

اندرين فسخ عزائم وين همم    در تماشا بود در ره هر قدم 4384/6

والبته همانطور که ذکر شد، همه ي اين ناکامي­هاي نفس، عين

تفضّل پروردگار است :

حق بفرمايد نه از خواري اوست عين تأخيرعطا، ياري اوست 4222/6

حاجت آوردش زغفلت سوي من   آن کشيدش موکشان در کوي من 

 4223/6

گر برآرم حاجتش، او وا رود  هم درآن بازيچه مستغرق شود  4224/6

آن بود لطف خفي، کو را صمد   نار بنمايد، خود آن نوري بود 4360/6

عارفان زانند دائم آمنون     که گذر کردند از درياي خون       4364/6

امنشان از عين خوف آمد پديد   لاجرم باشند هر دم در مزيد  4365/6

به علاوه عاشق ازاين جام ناکامي، باده نوشيده، لذا سر بر آستان

همين در نهاده؛ ودر جهت افزايش روان از تن نيز مايه مي نهد.

 ---------------------------------------------------------------------

11)همانطور که ذکر شد ؛ نتيجه ي ذهني هرتلاشي ،انگيزه ي مجاهده

محسوب ميشود ولي در مورد عشق اختصاصاً، وجود اين ذهنيت، خود

نتيجه ي انگيزه ي مجاهد نيز مي باشد:"مسئله دور است ليکن دور يار"

22

_________________________________________________

برگ تن بي برگي جان است زود ، اين ببايد کاستن، آن را فزود  145/5

مردن تن در رياضت زندگي است      رنج اين تن، روح را پايندگي است

3365/3

ناگفته نماند: دلايلي که رهرو ،براي گام برداشتن، تدارک مي بيند

امري دروني وخاص خودِ اوست ولي به طور کلي، چون چرخه ي

تناسخ ِ ⁽¹²⁾ انديشه هاي موهومِ هستي، محصولِ انانيت است، لذا

-------------------------------------------------------------

12) تولد هر انديشه ي برخاسته از "رنج" يا همان "هستي موهوم "

 محصول انديشه اي ديگر از همين نوع است که اين توالي،  زنجيره ی

 هستي موهوم را تداوم مي بخشد:

" نفس اول راند بر نفس دوم،ماهي از سر گنده گردد ني زدم" (3080)

هر حقيقتِ دروني، نمودي در عالم بيرون دارد، وصِرفِ برداشتِ ذهني

 ازمشهوداتِ بيرونيِ مطرح شده توسط بيرونيان، نمود محسوب نمي

شود ،بلکه اتفاقاً ذهني بودن اين مسئله(برداشتِ تناسخ جسمانی)

،حکايت از دروني بودن آن مي­کند ، والبته (ذهنيتِ تناسخ جسمانی)

خاصيتِ نقدينگي نيز ندارد بلکه خطِ موهوم زمان را تداعي مي­کند، لذا

خاصيتِ کمال­گرايي نيز ندارد، والگوي اصيل و صحيح دروني ِاين تبدل

(تناسخ مشهور)، همان تناسخ دم به دم انديشه ها است ونمودِآن

 ،اعمال و رفتار آدميان می­باشد.

تناسخ نيست اين کزروی معنی،ظهوراتیست درعين تجلی(گلشن راز)   

 نمودِتبدل انديشه ی حضرت حق نيز، درعالم بيرون، تبدل دم به دم

حيات مي باشد،که تبديل ارواح، وتبعاً اجسام را، نقدا ً مي­توان  

مشاهده نمود(زيرامراتب روح و مراتب جسم هماهنگند).  درمرتبه ي

 بشريت اين تبدل،کمال يافته وبه "تفکر" ،که مرتبه اي خالص تر از مراتب

پيشين انديشه (جمادی ونباتی وحيوانی) مي­باشد تبديل گشته است

 که هر چه اين تفکر خالصانه تر وعاري از توجه به قالب باشد ؛ 

 ارزشمندتر و به مرتبه ي انساني نزديک­تر خواهد بود . ودر موقعيت 

کمال(نيروانا) اين شکل وصورت ،محو ِحقيقت ِمجرد وپاينده (اي که درکنه

ِآن صورت پنهان  است)گشته، وچرخه ي تفکر موهوم بشري محو

ميگردد.اگرچه امکان دارد:همچنانکه در اين دنياي طبيعي ،وپس از

 آن؛جهان هاي نفساني وعقلاني وقلبي و... (که نسبت به انفاس

 طولي ونسبت به نفوس، عرضی هستند)،که اين تبدل به صورتي وقوع

مي يابد،درجهان پس از مرگ(مرگ تن) نيز اين تبدل تداوم داشته باشد ،

 ولي اين تغييروتبدل فعلاً ونقداً  در محدوده ي سير کمالجويي آدمي

 نمي­باشد وتوجه به آن،غفلت از دم خواهد بود.

23

________________________________________________

 رهروي آگاه، سعي بر امتناع انديشه از پرداختن به غير دارد ؛که هر

 پرداختي هر چند تعلق خاطر نباشد ولي توجه خاطري را مي­طلبد

 که خود نوعي غفلت است.البته بيشتر پردازش­های آدمی،به

علت اعتيادهاي ذهني اش(دلبستگي) مي باشدوناگوارتر آنکه چه

 بسا،آنچه راکه بيرون ازحدتوقعاتِ ذهني اش نيزباشد،بلا ميپندارد!­

آنچه بر مردم بلا وشدت است،اين يقين دان کزخلاف عادت است 625/3

کز خلاف عادت است آن رنج او ،پس دواي رنجش از معتاد جو  277/4

ما به لغو ولهو فربه گشته ايم ،در نصيحت خويش را نسرشته ايم 286/4

حتي بلاي مهجوري نيز از اين قاعده بيرون نيست :

نيست غم گر دير بي او مانده اي، دير گير وسخت گيرش خوانده ای

2532/2

دير گيرد،سخت گيرد رحمتش ، يک دمت غايب ندارد حضرتش 2533/2

 وبايددانست که توجه به مهجوري،به تداوم خطِ طوليِ زمان برمي

 گرددکه امري موهوم است،    ودرحقيقت، غفلت ازدم حاضر(در

توجه به حضرت دوست)مهجوري نقد محسوب مي­شود واين بلاي

واقعي،غفلت از دردِ فطري جان است که آن هم از طرفِ خودِ ما

صورت مي­پذيرد.

 زانکه فصل ووصل نبود در روان  غير فصل ووصل ننديشد گمان 3696/4

نتيجتاً توجه به وصل وفصل يار نيز سالک را از توجه به يار باز مي دارد!

 وبايستي ديوانه وار به ياد او بود.  رابعه ميفرمايد:" در جنب دوست

 بلايي وجود ندارد."

عاشقم بر قهر وبر لطفش به جد   اي عجب من عاشق اين هردوضد

1570/1

خود اگر کفرست وگر ايمان او ، دستبافِ حضرت است وآن او 2651/2

لذا هرکس با هر نيتي وهرچيز با هر صفتي ،در جهتِ نيستي

 سالک ،به حکم قضا بر وي فرود آيد ؛سالک طريقِ کمال ،آن را از

براي تکميل خويش وازطرف حضرتِ دوست به شمار مي­آورد.

خبث وظلم وجورچندان ساختند  که مرا از شر به خير انداختند 87/4

هر گهي که رو به دنيا کردمي ، من ازيشان زخم وضربت خوردمي 88/4

چون سبب ساز صلاح من شدند،پس دعاشان بر من است اي هوشمند

 90/4

خلق را با تو چنين بدخو کنند    تا تو را ناچار رو آن سو کنند 1522/5

اين جفاي خلق با تو در جهان   گر بداني گنج زر آمد نهان   1521/5

هرکه را مردم سجودي مي­کنند    زهر اندر جان او می آگنند 2744/4

در حقيقت دوستانت دشمنند   که زحضرت دور ومشغولت کنند  96/4

زان شود هر دوست آنساعت عدو،که بت تو بود و از ره مانع او1501/5

من عجب دارم زجوياي صفا   کو َرمَد در وقت صيقل از جفا   4008/3

24

________________________________________________

اين گله زان نعمتي کن کت زند   کز درِ ما، دور ومطرودت کند 93/4

که بلاي دوست تطهير شماست   علم او بالاي تدبير شماست 107/4

وهمانطورکه سالک ازاينکه مورد نظر خلق قرار گيرد گريزان مي­باشد...

دانه پنهان کن بکلي دام شو    غنچه پنهان کن گياه بام شو  1834/1

دانه باشي مرغکانت بر چنند    غنچه باشي کودکانت برکنند1833/1

هر که داداو حسن خودرا درمزاد   صد قضاي بدسوي او رو نهاد 1835/1

حيله ها وخشمها و رشکها ، بر سرش ريزد چو آب از مشک­ها 1836/1

دشمنان او را زغيرت مي­درند    دوستان هم روزگارش مي­برند 1837/1

...از اينکه خلق را موردِ نظر قرار دهد نيز،فراري است ؛چرا که اين

دو پارامتر ،مکمل يکديگر و(هم براي خود وهم براي ديگران) غفلت

آور مي­باشند.⁽¹³⁾

نردبان خلق اين ما ومني است،عاقبت زين نردبان افتادني است2763/4

هر که بالاتر رود اواحمق است،کاستخوان او بترخواهد شکست2764/4

جان فدا کردن براي صيد غير    کفر مطلق دان ونوميدي زخير 711/5

جنبش وآرام اندر خلوتش       جز براي حق نباشد نيتش 3801/5

زانکه درخلوت هر آنچ اين تن کند، نه از براي روي مرد وزن کند3800/5

-------------------------------------------------------------------

13) البته محبت به خلق خدا ، تحت محبت خداوندي قرار مي­گيرد که

طبق پسند حضرتش (در مرتبه ي احسان)   انجام مي­گيرد ودر صفحات

بعد از آن سخن گفته خواهد شد.

۲۵

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 

حلاجي

با حلاجي درونيات خويش در مي­يابيم که فرض هرکس در مورد

 حقيقت، درهر مرتبه اي از انديشه، همان پله ي کمالي است که

 خواهانِ آن است وهمان معشوقي است که نام ارزش⁽¹⁴⁾وآرمان بر

آن مي­نهد ودرواقع(از نظر مذهبي) بتِ اوست که به عنوان خداي

 انتخابي خويش (رب مضاف انتخابي اش)بر ميگزيند:" اذ نسويکم

 برب العالمين."   ^{(98 شعرا)}

آنکه درذاتش تفکر کردني است ،درحقيقت آن نظر درذات نيست۳۷۰۱/4

هست آن پندار او، زيرا به راه     صد هزاران پرده آمد تا اله     3702/4

هريکي درپرده ي موصول خوست،وهم اوآن است کان خودعين هوست 

 3700/4

گر توّهم مي­کند او عشق ذات ، ذات نبود وَهمِ اسما وصفات  2757/1

وَهم زاييده زاوصاف وحّد است،حق نزاييده است اولم يولداست 2758/1

عاشق تصوير وَهمِ خويشتن     کي بود از عاشقان ذوالمنن   2759/1

نقش ميبيني که در آئينه ايست ،نقش توست آن نقش آن آئينه نيست

1792/2

واين خداي ابداعي، با دعاها وخواسته هاي قلبي آفريننده اش تناسب

  کامل دارد.

 ذره ذره کاندرين ارض وسماست   جنس خود را همچو کاه وکهرباست

 2900/6

جاذبه ي جنسيتت اکنون ببين،که تو جنس کيستي از کفر ودين2706/4

وچنين خدايي،­­ نه تنها هستي اش رابلکه تمام صفات وتبَعاتش را،

 وامدارِ خالق! وپرستنده ي ! خويش است که آدمي بر حسب

احساس اش به بُتَش افاضه مي­کند ودر مواقع نيازمندي، به خود

حق مي­دهد تا از او مؤاخذه نمايد !     ^" ... من اتخذ الهه هواه^"

اي هواهاي تو خدا انگيز                 از خداهاي تو خدا بيزار

ومسلماًهر کس در هر دم ودرهرمرتبه،درتوجه انديشه به هرالهه ای

 نه تنها خداي خود را مي طلبد،بلکه از خداي خويش نيز چيزي مي­­طلبد

وهمچنين بسته به درجه ي کفر وانانيت اش،خود را نيز درميانه مي­بيند

 که همه ي اين­ها دليل اَحوليت ودوگانگي ذهنيت وشخصيت ِوي

مي­باشد که در خدايانِ وي نيز متجلي است،وگرنه با يگانگيِ شخصيت،

خداي وي نيز واحد، وخواسته ي وي نيز جز همان يکي نخواهدبود.

  وبالتبع توجهش نيز جز به همان "يک"،معطوف نمی­باشد.

  --------------------------------------------------------------

14)مسلماً ارزش ِمعنوي هر انديشه اي نيز در هر دم، بسته به

"خواسته اي" است که پديدآورنده ي آن انديشه ميباشد.

26

_________________________________________

دليل مذموم بودنِ بت پرستي از نظر عقيده ي توحيد نيز، عدم تجردِ

بت هاست که با تعدد آنهانيز، تناسب کامل دارد.وگرنه:

اگر مومن بدانستي که بت چيست،يقين مي­کرددين دربت پرستي است

اگر کافر زبت آگاه بودي                کجا در دين خود گمراه بودي 

البته اين انتخاب خدايان، با کليه خيالات وآرزوها وروياهاوحسرت ها و

 غفلتهاي مبدع شان،هماهنگي­ کامل دارد،که درکليه ی فعليت هاي

بيروني، همانندِ:شوخي­ها ونگاه­هاي پنهاني و گفتگوها(حتي به صورت

 شعار صرف)ونمايشات بيروني(چه به جهتِ ابراز وجود وچه جهت تخريبِ

 انانيت)نمايان ميگرددوعالم بيرون آينه اي است براي نمايان ساختن

 عالم درون.

پس تو را هر غم که پيش آيد زدرد    بر کسي تهمت منه بر خويش گرد

1913/3

ودين، فقط يک واقعيتِ صِرف نيست بلکه راه وروشي حقيقي است

 که هر دينداري در طيِ سلوک به فرضيه ي حقيقت اش، بر اساس

 احساس به معشوق برگزيده اش (عقيده)، انتخاب مي­کند.

 وبا توجه به موقعيت هاي بيروني (زمان ومکان) ودروني(روان) اَش

،سعي در وصال به اين ايده آل وبه واقعيت رساندن آن دارد (جهاد).

لذا اين دين انتخابي ،متناسب با طاقت ولياقت وهماهنگ با سطح

 انديشه ي وي(ونشاندهنده ي کمال عقل وي) مي­باشد ودرعالم

 واقع نيز، جهاد وکوشش دررفع احساس­هاوافکارنامطلوب درمراتبِ

 مختلف، نمودٍ طلبِ آزادي از قيدِ آن افکارمي­باشد (محوکردن موهوم)

، وزندگي نيست مگر همين عقيده وجهاد ،که در مراتبِ مختلف به

 انجام مي رسد.⁽¹⁵⁾

پس هرکس که خواسته اي دارد،خواسته ي وي خدايش، و راهِ به

 سوي خواسته اش دينش، وتوجه به خواسته اش نمازش ميباشد

ومسلماً فعل وسياستش، هم تابع وهم گواه دينش،خواهدبود.

 ^"بسم الله الرحمن الرحيم.قل يا ايهاالکافرون.لااعبد ما تعبدون.ولا انتم

عابدون ما اعبد.ولا انا عابد ماعبدتم.ولا انتم عابدون ما اعبد. لکم دينکم

ولي دين.^"

----------------------------------------------------------------

15) "روز دين" نيز در همين رابطه ،روزي است که بر اساس انتخاب

مطلوب يا مطلوبات ِ آدمي ،وانتخاب راه وروش وي در رسيدن به آن

مطلوب، حکم مي شود.

27

____________________________________________

و مشخص است که براي هر دينداري ،کراهت از دينش معنايی ندارد

؛" لا اکراه في الدين".

چرا که با کراهت از خواسته اي يا راه رسيدن به آن ، خدا ويا دين

 ديگري جايگزين آن خواسته وراه ميگردد (هرچند دين بي ديني ويا

 خدايي مرکب).به عبارت ديگر از آنجا که خواسته ي انسان امري

 قلبي است ،کراهت از خواسته وراه رسيدن به خواسته، به معناي

 نابودي آن درهمان لحظه مي­باشد وانسان که فطرتاً خالي از

 "طلب دروني" نمي باشد پس اين جذبه ي دروني(خواستن) را

صورتي ديگر مي بخشد.

البته از نقطه نظر توحيد حقيقي، پيامدِ هر توجهي به هر هستي

غير مجردي، در هر دم، منتج به وجود خدايان مرکب ومتفرقه در

 کانون انديشه خواهد گشت که به معناي شرک خفي است.

 ودرهر مرتبه تعيينِ وظيفه و مجوّز افعال، از طرف معشوقِ همان

مرتبه صورت مي پذيرد که کاملاً واقع گرايانه است، وبه نسبت

 نزديکي ايده آل مذکور به تجرد، ارزش گذاري نيز به کمال واطلاق

 نزديک­تر خواهد بود، تا آنجا که صورت ها، رنگ باخته وباورِ بي صورت

  يا همان خداي ناديده، ظهور مي­کند...

قبله ي جان را چو پنهان کرده­اند   هرکسي رو جانبي آورده اند  328/5

چون که کعبه رو نمايد صبحگاه     کشف گردد که که گم کرده است راه

330/5

بلکه هفتاد ودو ملت هريکي   بي خبر از يکدگر اندر شکي  1498/3

هر يکي تسبيح بر نوعي دگر  گويد واز حال آن اين بي خبر  1496/3

هر کبوتر مي­پرد در مذهبي   اين کبوتر جانب بي جانبي    354/5

...ودين شخص، عين خداي وي ميگردد وسه اُقنوم ^"معشوق^" و

^"عاشق^" و ^"عشق^" که در جهان بيني هاي مختلف ، دردرجات و 

 تجليات مختلف باعنوان هاي متفاوتي، همچون:

عقيده،مجاهد،دين _ پدر،پسر،روح­القدس _ خدا،بنده،بندگی _

هدف،رهرو،راه _ مذکور،ذاکر،ذکر وغیره ناميده شد­ه اند،در صفات

وافعال به ذات خود مي­پيوندند و اينجاست که عرفان برعشق و

عبادت منطبق است وتمايزي ميانشان نيست همچنانکه تمايزي

ميان عابد و معبود وعارف ومعروف نمي باشد.

هر نبي وهر ولي را مسلکيست،چون که تا حق مي برد جمله يکیست

  3086/1

احولي چون دفع شد يکسان شوند  دوسه گويان هم يکي­گويان شوند 

 312/2

خود همو آب است وهم ساقي ومست    هرسه يک شد چون طلسم

 او شکست 717/2

28

__________________________________________

پس بدين ترتيب ،آزادي از قيد خدايان ساختگي، خود احساسي

فطري است که درنردبان کمال به صورت شعار اعتراض، ومجاهده

بر نفي ومحو واسطه هاي کفر، بروز می­کند.

چرا که همواره " بنده­ي آني که دربندِ آنی."

وازاين ديدگاه هرآزاديخواهي درهرمرتبه اي از انديشه که واقع باشد

خداخواه وخداجو است.

چون خليل آمد خيال يار من    صورتش بت،معنيِ او بت شکن   74/2

بت پرستي چون بماني در صوَر   صورتش بگذار،در معني نگر  1709/5

گر به مظروفش نظر داري شهي،ور به ظرفش بنگري تو گمرهي 652/۶

لفظ را ماننده ي اين جسم دان ،معني اش را در درون مانندِ جان 653/6

تو به صورت رفته اي گم گشته اي  زان نمي­يابي که معني هشته اي

3670/2

گرچه فَردست، او اثر دارد هزار ، آن يکي را نام باشد بي شمار 3673/2

اختلافِ خلق از نام اوفتاد   چون به معني رفت آرام اوفتاد       3680/2

صورت ظاهر فنا گردد بدان    عالم معني بماند جاودان          1030/2

ناظر قلبيم، اگر خاشع بود    گرچه گفتِ لفظ ناخاضع بود       1760/2

هر کسي را سيرتي بنهاده ام ، هرکسي را اصطلاحي داده ام 1753/2

منگر اندر نقش واندر رنگ او   بنگر اندر عزم واندر آهنگ او       2895/1

زانکه دل جوهربود،گفتن عرض،پس طفيل آمد عرض،جوهر غرض1761/2

اصل بيند چون که مرد اکمل بود،فرع بيند ديده چون احول بود    1709/5

آتشي از عشق در جان برفروز   سر بسر فکر وعبارت را بسوز  1762/2

خود طواف آنکه او شه بين بود ، فوق قهر ولطف وکفر ودين بود 2967/4

بديهي است که اين کفر وآزادي­خواهي از آن، در مرتبه ي"لا" قرار

دارند والبته ازآنجا که اکثر رهروان راه کمال وآزادگي، در مرتبه ي^" لا^"

به سر مي برند ونسبت به قله ي کمال، در قاعده ي مخروط واقعند،

 لذا آزادي خواهي به صورتهاي مرکّب وکثيروآشکارتري در زندگي

 بيروني آنان نمود مي­يابد.لذا در مرزبندي آزادي­هاي فردي واجتماعي

 بايستي اين نکته به صورت خاص مورد توجه قرار گيردکه:

 مرزي که براي آزادي بيروني گذاشته مي­شود شايسته است در

جهت آزاد گشتن از قيود دروني باشد، چرا که طلبِ آزادگي دروني

 است که شخص ويا اشخاص اجتماع را نيازمندِ احساس آزادي

بيروني ساخته است ومسلماً طلب آزادي بيروني از طرف آزادي

خواه در جهت کمک به سير تکاملي اش مي باشد.وزمانی که

 قانونی درونی می­گردد مسلما در بيرون به اجرا گذاشته خواهد

شد(وپشتوانه ی عمل، انگيزه ی درونی است).

در همين راستا نيز بايستي  مرزبندي فرهنگ وآزادي را در موارد

عمومي (خصوصاً در تلقيناتي که در امور اجتماعي بکار ميروند)با

29

__________________________________________

توجه به خط قرمزي که توجهاتِ انديشه ي مقيد  (به قيود دروني)

تعيين مي­کند، به کاربرد رسانيد تا  کسي (مگر با اجازه ي تلقين

شونده والبته در جهت کمال)،حقِ تخصيص توجهاتِ ديگران را در

زمينه ي تبليغات عمومي (دولتي يا عام)و تلقين(اجباري يااکراهي)

 به نفوس نداشته باشد.وبرنامه ريزي بيروني براي آزادي ازقيودِ

دروني،دقيقاً درجهت پيشروي به سوي بندگي حضرت کمال است.

اصولاً جنبه هاي"لا" و"الا" ، زندگي رهرو را به دو بخش متمايز

تقسيم ميکنند:

1-بخش آزادي خواهي از دلبستگي ها وموانعِ راه کمال

2- بخش بندگي حضرت کمال

 وکلام حضرت حسين^"ع"که:" اگر دين⁽¹⁶⁾ نداريد لااقل آزاده باشيد"

،دقيقاً به اين دومرحله ي متواليِ کمال اشاره دارد.

هرکه اندر عشق يابد زندگي   کفر باشد پيش او جز بندگي    1866/5

لا شدي پهلوي الا خانه گير ،اين عجب که هم اميري هم اسير 2948/4

برده آزادي طمع دارد به جد   عاشق آزادي نخواهد تا ابد     2729/5

حسرتِ آزادگان شد بندگي   بندگي را چون تو دادي زندگي  3354/5

والبته کليه ي تلاش­ها وسياست­هاي آدمي در عالم واقع،نمودهاي

 دين او هستند (و نه صرفا ً خود دين).حتي شعارهاي تقليد­گونه

که تلاشي نمادين را به نمايش مي­گذارند ويا حتي تلاش هاي

رياکارانه، نشانه ي باوري تقليدوار، يا نفاق گونه مي­باشند.

شاهدت گه راست باشد گه دروغ    مست گاهي از مي وگاهي زدوغ

 2629/1

آن مرائي در صيام ودر صلاست،تا گمان آيد که او مستِ َولاست2631/1

حاصل افعال بروني ديگراست،تا نشان باشدبر آنچه مضمراست2632/1

يارب آن تمييز ده مارابه خواست    تا شناسيم آن نشان کژ ز راست

 2633/1

وانديشه در هر زمينه اي که به کمال برسد تبديل به عمل ميگردد،

که صرفِ عملِ بيرونی،پايين ترين درجه ي عمل،و بسته به درجه ي

آگاهي انديشه،اعمال داراي درجات خواهند بود.البته عمل بصورتِ

صِرف براي آدمي وجود ندارد وهيچ عمل آدمي بدون انگيزه نخواهد

 بود ولي به نسبتِ انتخاب آگاهانه مي توان اين اصطلاح را بکار برد.

ذوق بايد تا دهد طاعات بر    مغز بايد تا دهد دانه شجر  3396/2

دانه ي بي مغز کي گردد نهال   صورت بي­جان نباشد جز خيال 3397/2

-----------------------------------------------------------------------

16) گفته خواهد شدکه دين در مرتبه ي کمال، بندگي است که 

"قيم" و "لله" است . بنده از آن جهت که در بند خويشتن

 نمي­باشد وچيزي  براي از دست دادن نداردآزاد است واين بندگي

 است که حسرت آزادگان است.

30

____________________________________

جان چه باشد باخبر ازخير وشر ،شاد با احسان وگريان از ضرر148/6

چون سر وماهيت جان مخبَر است    هر که او آگاه­تر باجان تر است

  149/6

روح را تأثير آگاهي بود           هر که را اين بيش، اللّهي بود  150/6

چون خبرها هست بيرون زين نهاد  باشد اين جان ها در آن ميدان جماد

151/6

جان اول مظهر درگاه شد     جان جان خود مظهر الله شد    152/6

واز آنجا که علم بدون عمل،وعقيده بدون جهاد معناي واقعي ندارند

،لذاسعي هر کس ،مصداق باور ومعرفتِ اوست .

فعل وقول آمد گواهان ضمير ، زين دو بر باطن تو استدلال گير    236/5

لحظه لحظه امتحان­ها مي­رسد ، مي­نمايد سر دلها در جسد 1799/5

صورت فکر است بر بام مشيد،وان عمل چون سايه بر ارکان پديد373۰/6

 فعل بر ارکان و فکرت مکتتم     ليک در تاثير ووصلت دو به هم  3731/6

صورت ديوار وسقف هر مکان    سايه ي انديشه ي معمار دان  3740/6

وبراي همين گفته شده که: آنچه براي انسان باقي مي­ماند،

عمل(تلاش) اوست (که اِتکا به نيت دارد) ومسلماً، پس از سلب

توجه از قالب­ها ،محتواي سعي وجهاد انسان که بر صفحه ي دل

ثبت گشته، به صورت نقد  با وي محشور مي باشد.

هرچه تو در خواب بيني نيک وبد روز محشر يک به يک پيدا شود 3657/4

آنچه کردي اندرين خوابِ جهان   گرددت هنگام بيداري عيان  3658/4

هر خيالي کو کند در دل وطن  روز محشر صورتي خواهد شدن 1793/5

باش تا روزي که آن فکر وخيال  برگشايد بي حجابي پر وبال  1043/2

گند مخفي کان به دلها مي­رسيد ،  گشت اندر حشر محسوس وپديد

 1415/2

سيرتي کان بر وجودت غالب است،هم بر آن تصوير، حشرت واجب است

1419/2

گفت :المرء مع محبوبه              لايفک القلب من مطلوبه     747/5

تا معيت راست آيد زانکه مرد ، با کسي جفت است کو را دوست کرد

745/5

چون مراقب باشي وگيري رسن    حاجتت نايد قيامت آمدن   2461/4

آنکه رمزي رابداند او صحيح ، حاجت اش نايد که گويندش صريح 2462/4

خود همين جانامه ي خودراببين،دست چپ راشايد آن رايايمين 2155/5

اين چنين نامه که پرظلم وجفاست  کي بود در خوردِ اندر دست راست 

 2162/5

ودر جهت حلاجي افکار واعمال بايد در نظر داشت که:

کارآن کاراست اي مشتاق مست،کاندرآن کار اررسد مرگت،خوش است

  4608/3

شدنشان صدق ايمان اي جوان ، آنک آيدخوش تورا مرگ اندر آن4609/3

گر نشد ايمان تو اي جان چنين، نيست کامل،رو بجو اِکمال دين4610/3

هر که اندر کار تو شد مرگ دوست ، بر دلِ تو بي کراهت دوست اوست 

4611/3

وهر طالب علمي با حلاجي فعليت­هايش(مثبت يا منفي)مي­تواند

در پي بردن به درونيات خويش کوشش نمايد؛ چرا که عمل؛ محک

علم است، وصِرف شعار بر دانش ويا حفظِ اطلاعات، نشاندهنده ي

دارايي ودانايي نمي­باشد.

گر محبت فکرت و معني استي ، صورت روزه ونمازت نيستي 2625/1

 اگرچه واضح است که صرفِ نمودها ،جزو متشابهات محسوب ­

31

________________________________________

مي شوند ومقياس شناخت نمي­باشند...⁽¹⁷⁾

گر بياموزي صفير بلبلي   توچه داني کو چه دارد با گلي   3358/1

ور بداني از قياس واز گمان   چون زلب جنبان گمان­هاي کران 3359/1

...مگر بر حضرتِ کمال وراسخون در علم که با رسوخ به کنهِ اعمال

وصفاتِ متشابه (سنتهاي عملي وفرايض اخلاقي)به عقيده ي

محکمی که در عمق آنها قرار دارد، پي مي­برند.

جان شو وازراه جان جان راشناس،ياربينش شو نه فرزندقياس 3192/3

حس را تمييز داني چون شود    آنکه حس ينظر به نورالله بود  2634/1

چونکه نور الله در آيد در مشام   مر اثر را يا سبب نبوي غلام  2636/1

تا محبت در درون شعله زند      زفت گردد وز اثر فارغ کند    2637/1

حاجتش نبود پي اعلام مهر    چون محبت نور خود زد بر سپهر  2638/1

شاهدي اش فارغ آمد از شهود   وز تکلف­ها وجان بازي و جود  243/5

نور آن گوهر چو بيرون تافته است   زين تسلسل­ها فراغت يافته است 

244/5

حاجتش نايد به فعل وقول خوب،اِحذروهم، هم جواسيس القلوب239/5

پس مجو از وي گواهِ فعل وگفت ، که از او هر دو جهان چون گل شکفت

245/5

پس قيامت شو قيامت را ببين ، ديدن هر چيز راشرط است اين 756/6

اما در حدود فردي، توفيق بر حلاجي خود (ونه ديگران ⁽¹⁸⁾؛ چرا که

-------------------------------------------------------------------

17) بايدتوجه داشت که هر شخص به صورت معمول،تنها واقعيتِ

 داشته هاي ديگران را نظاره گر است، نه حقيقتِ خواسته هاي

 آنان را، لذا قادرنيست از انگيخته ها وظواهر، در مورد انگيزه وباطن

 ديگران قضاوت کند.

18) عيب جويي در ديگران می تواند نتيجه ي فرافکني باشد

،چرا که بيرونی ها ،آينه اي هستند که ما مي­توانيم نقش خود

 را در آنها ببينيم :

غافلند اين خلق از خود اي پدر   لاجرم گويند عيب خويشتن  882/2

من نبينم روي خود را اي شمن   من ببينم روي تو، تو روي من  883/2

نقشهاي زشت خوابت مي­نمود،مي رميدي زان وآن نقش توبود2372/4

خويش بين چون در کسي جرمي بديد    آتشي در وي زدوزخ شد پديد

3346/1

حميت دين خواند او آن کبر را    ننگرد در خويش نفس کبريا  3347/1

حميت دين را نشاني ديگر است  که از آن آتش جهاني اخضر است

3348/1

گفت حقشان گر شما روشن­گريد، در سيه کاران مغفل منگريد 3350/1

ولي عنوان فرافکني در همه ي موارد صدق نمي­کند چرا که

فرافکني نظر به نقص دارد در حاليکه مسئوليت استکمال اجتماع

 انساني از منظرِ کمال گرا، برعهده ي تک تک انسانها، به نسبت

کمالشان مي­باشد، همچنانکه چنين وظيفه اي از جانب حضرتِ

کمال بر انسان کامل ،به نحو اتّم تعيين گشته است.

ليک در شيخ آن گله زامر خداست، ني پي خشم وممارات وهواست

 775/4

 آن شکايت نيست هست اصلاح جان    چون شکايت کردن پيغمبران

776/4

و البته نمي بينيم مگر آنچه را که در حدودِ خودِ ماست :

گفتم آخر آينه از بهرچيست ، تابداندهرکسي کو چيست وکيست 94/2

آينه ي آهن براي پوست­هاست    آينه ي سيماي جان سنگين بهاست

 95/2

نقش جان خويش مي جستم بسي ، هيچ مي ننمود نقشم از کسي

 93/2

آينه ي جان نيست الا روي يار ، روي آن ياري که باشد زان ديار  96/2

۳۲

__________________________________________

هر کس معبود ديگران را در حد ِظن ومرتبه ی خويش ادراک و

 برداشت می­کند)، به نسبت ظرفيت پذيرش واقعيت خويش،

محتواي ارزش و آرمان وخدا وعقيده ودين ومعشوق ومعبود و...ي

هر فردرا تا حدودي بر خود وي آشکار مي­سازد⁽¹⁹⁾ که:^""  من عرف

 نفسه فقد عرف ربه^""؛

گفت وهمم کان خيال توست هان ،ذات خودرا ازخيال خود بدان 102/2 

پس ابتدائاً مي­توان در مورد شناختِ ربِ مضافِ انتخابي ودر پيِ آن،

شناختِ خويش؛ ابراز داشت که:^" من عرف ربه، فقد عرف نفسه^".

هرکسی اندازه ی روشن دلی   غيب را بيند به قدر صيقلی   2909/4

هرکه صيقل بيش کرد او بيش ديد ، بيشتر آمد بر او صورت پديد 2910/4

گرمراقب باشی وبيدار تو       بينی هر دم پاسخ کردار تو    2460/4

ور ازين همت تو را افزون بود     ازمراقب کار بالاتر رود (20)     2468/4

-------------------------------------------------------------

19)سوره اسراء آيه 14 :اقرأ کتابک ،کفي بنفسک اليوم ،عليک حسيبا

سوره قيامت آيه 14و15:بل الانسان علي نفسه بصيره*ولوالقي معاذيره

20) وآن گذشتن از عمل بيروني ونتيجتاً درگذشتن از مراقبت بر آن است

 که: جذبه ي رخ يا­ر ،عاشق را از اشتغالِ انديشه به هر عمل ديگري باز

مي­دارد ، " هرچند عمل دست از وي بندارد".

۳۳

مراتب انديشه ی آدمی⁽²¹⁾

اولاً بشنو که خلق مختلف    مختلف جانند از يا تا الف       2914/1

----------------------------------------------------------------------------

21) منظور از انديشه، امري فراتر از تفکردر صورتها است چنانکه در مورد

 انسان ملکوتي وتفکر قالبی ،مولانا مي­فرمايد:

 جمله خلقان سخره ي انديشه اند، زان سبب خسته دل وغم پيشه اند

   3559/2

 من چو مرغ اوجَم، انديشه مگس      کي بود بر من مگس را دسترس

 3561/2

زانکه من زانديشه ها بگذشته ام ،خارج انديشه پويان گشته ام 3557/2

فکر وانديشه مثال ناودان    وحي ومکشوف است ابر وآسمان  2492/5

والبته بسته به مرتبه ي انديشه وجهت مندي به سوي کمال ،

همين تفکر نيز ارزش نسبي مي­يابد:

فکر را اي جان به جاي شخص دان  زانک شخص از فکر دارد قدر وجان

3677/5

تو مگو فرعي است،آن را اصل گير     تا بوي پيوسته بر مقصود چير 

 3704/5

ور تو آن را فرع گيري ومضر    چشم تو در اصل باشد منتظر   3705/5

اي برادر تو همه انديشه اي   مابقي خود استخوان وريشه اي  277/2

بلکه منظور از انديشه بطورکلي، انديشه ي حضرتِ حق است که

شامل همه ي هستي وهمه ي انواع انديشه هاي جزء مي­گردد.

اول فکر آخر آمد در عمل      بُنيت عالم چنان دان در ازل       970/2

اين جهان يک فکرت است ازعقل کل،عقل چون شاهست وصورتها رسل

     978/2

باش تا روزي که آن فکر وخيال    برگشايد بي حجابي پر وبال  1043/2

نه سما بيني نه اختر نه وجود    جز خداي واحد حي ودود    1045/2

پس خزانه ي صنعِ حق باشدعدم ، که برآرد زو عطاهادم به دم 1024/2

نيست را بنمودهست ومحتشم ،هست را بنمود بر شکل عدم 1026/2

صورت از بي صورتي آمد برون   باز شد که انا اليه راجعون    1141/1

اين جهان ازبيجهت پيدا شده است،که زبيجايي جهان راجا شده است

 688/2

ازيک انديشه که آيد در درون ، صدجهان گرددبه يک دم سرنگون 1029/2

خلق بي پايان ز يک انديشه بين    گشته چون سيلي روانه بر زمين

 1032/2

البته هر چه از منبع نور فاصله بگيريم اين مراتبِ وجود، مرکب تر،

کثيرتر وداراي سايه هايي پررنگ تر(با احاطه ي کمتر) مي­گردند.

چون به صورت آمد آن نور سره    شدعددچون سايه هاي کنگُره 678/1

در حوزه ي اختيار آدمي ،اين مراتب از توجهات طبيعي آدمي به جهان

 هستي، يعني عالم طبع ،آغاز ميشود والي نهايه ادامه مي يابد.

وانديشه ی کامل جزهمان نور وجود نمی­باشد که درمراتب مختلف

 نامهايی می پذيرد واصالت دادن به انديشه ويا نور ويا ولايت همه به

 يک معناست والبته (گذشته از انديشه ی آدمی، ونيز انديشه ی

 اِعمال شده بر آدمی) همه ی هستی نيز پابرجا به نور وجودِ حضرتِ

حق ويا انديشه ی اوست که با فيضِ دم به دم وتوجه مدام ،نه تنها

 آفريدگارِ هر لحظه ي هستي است بلکه نگاهدار وپروردگار آفريده ها

-يش نيز در هر دم مي باشد،و"اگر نازي کند از هم فرو پاشند قالبها ". 

نقداً ميتوان انديشه ي آدمي را مدلي از اتم در نظر گرفت که ارتقاء هر

الکترون به مداري نزديک­تر به هسته ،نياز به بار منفي کاملتري دارد

 ومي توان مراتب مختلف ِانديشه را به مدارهاي الکتروني تشبيه کرد

، واين شکل فرضي، با محاسبه ي زمان تبديل به مخروطي ميگردد

 که از قاعده به قله جهت دارد . ودر سير تکاملي انفاس، اين مخروط

 تبديل به درختي ميگرددکه ازريشه ي تنزيه به ساقه ي اصلي توحيدو

 از آنجا به شاخه هاي تشبيه،سيرِ صعودي دارد واحاطه ي شاخه هاي

 تشبيه،درجاتِ کمال را مشخص می ­سازد(که در مورد نفوس، اين سير

درجزئيات ِراه متفاوت خواهد بود) .واين شجره همان اسلامِ کاملي

است که شامل همه ي اديان وهمه ي مراتبِ استکمال ونيز شامل

کليه ي مطلوبات آنها مي­گردد که " ان الدين عندالله الاسلام".

(طرح صفحه ی اول)

نردبان هايي است پنهان درجهان    پايه پايه تا عنان آسمان  2556/5

هر گرُه را نردباني ديگر است   هر روش را آسماني ديگر است 2557/5

هر يکي از حال ديگر بي­خبر      ملک بي پايان وبي پهنا وسر  2558/5

آن دراين خيره که حيرت چيستش،وين درآن حيران که اوازچيست خوش

 2559/5

صحن ارض الله واسع آمده    هر درختي از زمين سر بر زده   2560/5

34

_______________________________________________

در حروف مختلف شوروشکي است   گرچه ازيک رو،زسرتا پايکي است

2915/1

پس قيامت روز عرض اکبر است      عرض او خواهد که با کّر وفّر است 

 2917/1 

در مورد مراتب انديشه ي آدمي کتب مختلفي وجود دارد که با

مراجعه به آن کتب ميتوان اطلاعات بيشتر وجزئي تري بدست

 آورد.در اين مقال نيز مراتبي برگرفته از کتب عرفاني به صورت

تفکيکي ذکر مي­شود :  

 1- مرتبه ي طبع (ظاهروقالب بيروني)

2- مرتبه ي صدر؛ که شامل زير مراتب:

الف)نفس ب)عقل(عقل مصطلح)           مي­گردد.

3- مرتبه ي قلب که شامل هفت وادي است

4-مرتبه ي جان⁽²²⁾(روح)،مراتب بالاتري(5-سر6- خفي7- اخفي)

 نيز وجوددارندکه سير در مراتب کمال مي­باشند وطبق فرمايش راه

رفتگان،فراتر از تفکر آدمي وغير قابل توضيح مي باشند.

-----------------------------------------------------

22)بر مرتبه ي جان، نام "عقل" نيز نهاده شده است که با عقل مصطلح

 تفاوت دارد.

عقل دوعقل است اول مکسبي،که درآموزي چودر مکتب صبي1960/4

از کتاب واوستاد وذکر و فکر      از معاني وز علوم خوب وبکر   1961/4

عقل تو افزون شود بر ديگران   ليک تو باشي زحفظ آن گران  1962/4

عقل ديگر بخشش يزدان بود   چشمه­ي آن در ميان جان بود  1964/4

بحث عقلي گر دّر ومرجان بود   آن دگر باشد که بحث جان بود  1501/1

35

_________________________________________________

 بنام خداوند جان وخرد                 کزين برتر انديشه برنگذرد

لازم به تذکر است که در عالم واقع ، آدمي قادر است در هر دم،

تنها در يکي از مراتب مذکور بينديشد وتلفيق اين انديشه ها در

 "خط زمان " درهم پيچيدگي اين مراتب را در ترکيب انساني، صوراً

به نمايش مي­گذارد .

ناطقي يا حرف بيند يا غرض   کي شود يک دم محيطِ دو عرض 1483/1

گَر به معني رفت غافل شد زحرف   پيش وپس يک دم نبيند هيچ طرف

  1484/1

آن زمان که پيش بيني آن زمان، توپسِ خود کي ببيني اين بدان 1485/1

چون محيط حرف ومعني نيست جان   چون بود جان خالق اين هر دُوان؟

   1486/1

اما از طرف ديگر ،از آنجا که هر مرتبه، محيط بر مراتب پيش از خود

می­باشد لذا انديشه ی رهرو در هر مرتبه ي تثبيت شده⁽²³⁾، محيط

بر مراتب پيشين اش مي باشد پس قاعدتاً در همه ي آن مراتبِ

 پيشين مي انديشد (چونکه صد آمد نود هم ...) که آنهم نوعي

پيچيدگي است منتها، پيچيدگي اجزاي يک" واحد"ويا " کل"،

وصدالبته اين مراتب پيشين، جهتِ آن مرتبه ی تمکين يافته را به

 خود مي­گيرند)

حق محيط هر دو آمد اي پسر    وا نَدارد کارش از کارِ دگر      1487/1

1)طبع

گاه انديشه به ظاهر موجودات متوجه است واين توجه از حدودِ

طبيعت تا بشريت را شامل مي­شود که مي­توان آن را در حوزه ي

 علوم طبيعي بررسي نمود. از اين منظر، واقعياتِ عالم کبيرونيز

 صِرف تلاشهاي آدمي، خود عين ارزش محسوب مي­گردند، ودين

وعشق وارزش وآرمان وعقيده وبت وخدا، وبه طور کلي خواسته

 هاي آدمي در حد نيازهاي طبيعي وحيواني اش، ووابسته به

اسباب مادي، برداشت مي­شوند.

چنين انديشه هايي که صرفاً وابسته به قالبها باشند، انديشه

 هايي مُرده محسوب مي­شوند چرا که نابودي قالب­ها، نقص حياتِ

 آن انديشه ها را به دنبال خواهد داشت.

چون خبرها هست بيرون زين نهاد  باشد اين جان ها در آن ميدان جماد

 151/6

ازشراب قهر چون مستي دهي، نيستها را صورت هستي دهي 199/2

---------------------------------------------------------------------------

23)تمام موقعيت ­هاي انديشه ، چنانچه برجان انساني

(درمرتبه ي جان) تثبيت نشده باشند؛ موقعيتِ لحظه اي خواهند بود

واصطلاحاً  "حال" مي باشند ونه "مقام" .

36

_________________________________________________________

چشمشان خانه­ي خيال است وعدم، نيست­ها را هست بيند لاجرم 

 107/2

بهر استبقاي حيوان چند روز  ، نام آن کردند اين گيجان رموز   1519/4

مکاتب فيزيکي واقتصادي صِرف، ازاين مرتبه ومنظر به آدمي و

هستي­اش مي­نگرند.

2 - صدر:

   الف)  نفس(انديشه ها واحساساتِ وابسته به قالب )

گاه انديشه به احساساتي توجه مي­کند که وابسته به قالب­ها

وصورت­ها هستند واين توجه از غرايز فطري تا احساسات عاطفي

وامنيتي وارتباط جمعي و...را شامل مي­شودکه در شاخه هايي

از(به اصطلاح) علوم انساني و روانشناسي، مورد مطالعه ي

 رفتارگرايان وصفت­گرايان قرار مي­گيرد.⁽²⁴⁾

در اين مرتبه، ارزش اَعمال به احساس ناشي ازآن عمل نسبت

داده مي­شود مثل احساس لذت،توانمندي ويا احساس ارزشمندي

ناشي از توجهِ ديگران بر پايه هاي سود وترس وتجربه و... البته چه

 بسا اين احساسات کاذب باشند، ولي در هر صورت براي فردي که

 در اين مرتبه مي انديشد ارزشمندبه شمار مي­روند .در اين مرتبه،

دين وآرمان وعشق وارزش وربِ انتخابيِ آدمی، همان احساس نياز

اوست که فضاي دل وکانون انديشه ي وي را اشغال وتسخيرکرده

 است وآدمي براي تکميلِ اين احساس،روش­ هايي را تدارک مي­

بيندتا او را هر چه بيشتردر وصال بت اَش ياري دهند. از آنجا که در

 اين مرتبه،آدمي هنوز سطحي نگر است چه بسا روش­ها را بر

ارزش­ها مقدم مي­شمارد وپذيرش اين تقدم، دقيقاً متناسب با

 ظرفيت پذيرش توأمان حقيقت وواقعيت، وهماهنگ با احساس نياز

 آدمي است.

 چنانچه آدمي در مرتبه ي نفس، رويِ توجهات انديشه اش به

سمت مرتبه ي پيشين (طبع) باشد ، جنبه ي احساس علاقه به

 ماديات غلبه مي­کند .

نفس اگرچه زيرک است وخرده دان   قبله اش دنياست، اورا مرده دان

1656/4

وچنانچه رو به عقل داشته باشداز امارگي وتعلقات دنيوي فاصله

 ميگيرد.

37

_______________________________________________

         ب) عقل جزئي (عقل مصطلح)

در مرتبه ي عقل،  استدلال ومنطق نسبت به قالبها ، جايگزينِ

احساساتِ صِرف قالبی می­گردد به عبارتي ،عقل براي روش ها،

ارزش مي­سازد واين ارزش­ها را توجيه مي کند (علوم مستدل).⁽²⁴⁾

توجهات اين مرتبه را در اکثر مکاتب بشري ِ عقل­گرا مي­توان يافت

که گاه با بزرگنمايي ادعاهايشان، سعاتمندي بشر رادرتوجيهاتشان

(توجيه خيالي يا منطقي) مدعي شده­اند.

چنانچه روي عقل به سوي زير مراتب پيشين (طبع ونفس) باشد،

 توجيهات به علوم بيروني وتَبعات آن مي انجامد وموضوعاتِ عيني

 که در محدوده ي عقل عملي است، را مورد بررسي قرار ميدهد،

وچنانچه رويِ عقل به سوي مرتبه ي بالاتر (قلب) باشد،توجيهات

جنبه ي مثالي و متافيزيکي يافته وبه ذهنياتِ خالص نزديک­تر مي

 شوند، ورو به عقلانيتِ پايان بين پيش ميرود.

3-قلب

 در اين مرتبه ،انديشه باورهايي را مورد توجه قرار مي­دهد واز روش

هايي در جهت رسيدن به ارزش­هاي ذهني استفاده مي­کند که:

-گاه اين اهداف جنبه ي بيروني (روبه مرتبه ي صدر) دارند، مثل

 ارزش نهادن به آخرت وجهاني بيروني، بعد از اين جهان. ودر همين

راستا، روش هايي مثل طاعات وعبادات را تدارک مي­بيندکه منظور

از آنها، پاداش وثواب هاي اُخروي قلمداد مي­شود. اين روي قلب

اصطلاحاً "روي پايين قلب " ناميده مي شود.(روبه سوی شرک)

وگاه اهداف جنبه ي عمقي ودروني (رو به مرتبه ي جان) دارند،

 مثل ارزش نهادن به انگيزه­هاي دروني، بدون چشمداشتِ

بعدي،که تلاش برانجام همان طاعات وعبادات مي­تواند، هم شکل

 وصورتِ اين انگيزه ها، وهم مستفادِ آنها واقع گردد. (روي بالاي

قلب)پس ارزش تلاش در مرتبه ي قلب ، کلاً به نيّت فاعل است:

" الاعمال بالنيات ".

--------------------------------------------------------------------

24)مسلما علوم طبيعي وصدري؛از منظر  انسان جهت مند در مرحله ي

 قلب وبالاتر، به سمت وسوي کمال جهت يافته اند ودر زيرتقسيمات

 فرعي،از سه شاخه ي اصلي (آيه ي محکمه،فريضه ي واجبه، سنت

 قائمه) قرار مي گيرند؛که از بالا به پايين موّلدِ تلاش آدمی می باشند.

38

____________________________________________________

وهدف وآرمان وعقيده ومعبود ومعشوق ودين ورب و... نيز به همان

نيت بر مي­گردد که مسلماً با احساس نياز انسان در انتخابِ آن

انگيزه (رب انتخابي) هماهنگي کامل دارد.

اگر چه انديشه در اين مرتبه، هنوز عنوانِ تفکر را دارد اما اين تفکر،

نسبتاً جنبه­ عاقبت نگري يافته است،وتفکر در زمينه ي يک باور، با

تفکردر زمينه ي واقعياتِ صِرف (عيني وذهني) تفاوت ارزشي دارد.

4- جان

زماني انديشه، به عشقي روحاني ومجرد، توجه مي­يابد که از

 تفکر در باور نيز فراتر رفته وبه نوعي امنيت وعلاقه ي روحي خالص

 تبديل مي­گردد (ايمان بي صورت يا همان درد جان).  

روش­ها واَعمالِ نمادين به عنوان وظيفه ي عاشقانه، درشکل­هاي

 کثير، نمودهايي از جنبه هاي مختلفِ همين عشق مي­باشند.

در اين مرتبه، دين، عشق،ارزش،آرمان ،...وهمه ي خواسته هاي

"انسان جانی"، همين عشقِ مجرد وروحاني است که هستي

 سالک وحتي اعضاي وي را احاطه نموده ،بر وي حکم مي راند، و

 "ارزش" نيزبه جهت ومنظور اصلي (که نيتِ يکسويه ومداوم است)

 بر مي­گردد.

حس اسير عقل باشد اي فلان، عقل اسير روح باشد هم بدان1824/3

دست بسته ي عقل را جان باز کرد    کارهاي بسته را هم ساز کرد

 1825/3

بحث عقل وحس اثردان يا سبب،بحث جاني ياعجب يابوالعجب 1506/1

ذکر اين نکته ضروري است که در مرتبه ي جان همه چيز تبدل مي

 يابد (هر چند اين تغيير در مراتب مختلف به صورت تدريجي نيز قابل

  بررسي است)، حتي نامها وصفات به معنايي  عميق­تر از معاني

 مصطلح در عرف عقلي مي­باشند ،چنانکه به عنوان مثال: لفظِ

 اعتراض، نزدِ ودر موردِ  ^"انسان جاني^"، به معناي استکمال است

(ويا الفاظ نياز ،عشق، دين و ....)

اصطلاح جان، بسته به مورد استفاده، تفاوت مرتبه دارد، چراکه در

 پلکان صعود، هر پله نسبت به پله ي قبل"جان"، ونسبت به پله ي

بعد، "تن" محسوب مي­شود وبزرگان معرفت درمواقعي که

منظورشان همين انديشه ي تجرديافته ي انساني مي­باشد،آن رااز

 جانِ حيواني که قدر مشترکِ بشر وحيوان است متمايز ميسازند.

39

________________________________________________

 

حليه ي روح طبيعي هم فناست حليه ي آن جان طلب،کان برسماست

1841/4

 روح حيوان را چه قدر است اي پدر، آخر از بازار قصابان گذر    3713/5

 بارنامه ي روح حيواني است اين ، پيشتر رو،روح انساني ببين 1887/4

تمام مسائلي نيز که به فنا وموت(ِپيش از فوت)وآزادي روح از قالب

ِتن اشاره دارند؛ در مورد ِروح انساني يعني انديشه ي قابل تجرد

گفته شده،که در اسارتِ توجه به تن، از کمال معنوی باز مانده است.

روح را تأثير آگاهي بود     هر که را اين بيش، اللّهي بود     150/6

لازم به تذکر است که جان انساني(انديشه ي مجردانه) است که

 لياقتِ قرباني شدن در راهِ عقيده ي توحيد وتجرد را داراست،چرا

که هرچه ربِ مضاف انسان به تجرد نزديک­ترمي­شود ، قرباني آن

نيزکه در مرتبه ي قبل قرار دارد، ناگزير درجه ي والاتري را داراست

تا لياقتِ فدايي شدن را داشته باشد. واگرچه، هرآنچه که در مرتبه

 ي پيشين صعود وجود دارد به تبعيت از پله ي آخر، حکم همان پله

 را خواهد داشت وسلسله مراتب قرباني نيز به فعليتِ اخيره،

منسوب مي­گردد، ولي بايد توجه داشت که جان حيوانی را در هر

مرتبه اي مي­توان قرباني نمود.

طبق آنچه به حضرت امير^(ع) منسوب است ايشان پس از جان

انساني، جان ولي وجان نبي را نيز بر شمرده­اند که به مراتب بالاتر

راجع مي­گردد.

غيرفهم وجان که درگاو وخراست،آدمي راعقل وجاني ديگراست 409/4

باز غير عقل و جان آدمي     هست جاني در ولي و در نبي       410/4 

40

_______________________________________________

 

تغيير مرتبه ي انديشه

 روش موثر در پويايي انديشه وتغيير مراتب آن ،در سير مختارانه

 (سلوک)،تلقين مي­باشد وتلقين جز همان " توجه"  نيست که از

 درجات سطحي تا تمرکز عمقي، در حوزه ي اختيار آدمي را شامل

 مي­شود .

البته تلقين هم در"حقيقت امر" وهم در" واقعيت خلق"،از انديشه

 ي مطلق منبعث مي­شود  وآنچه در جريان است، ظهور انديشه ي

 آفريدگار است که از اعلي تا اسفل، به صورتهاي مدرج وکثير با

 قدرتِ توجه خويش، نگهدارنده وپرورنده ي تجلياتِ خويش است.

لذا تلقين کننده ها ((چه توجه بر انگيز بيروني باشند: مثل تبليغاتي

 که از راه حواس  پنجگانه بر دل تأثير مي­گذارند، وچه توجه برانگيز

دروني باشند:مثل خيالات وروياها واحساسات و..که خود عينِ

توجه دل مي­باشند))،به تعدادِ ظهوراتِ حضرتِ هستي، کثير

 هستند .

از پس آئينه عقل کل را     کي ببيند وقت گفت وماجرا         1438/5

ونيز تلقين ،محتواي هر عمل يا مجاهده اي است که حتي به صورت

 ناخود­آگاه (مثل تقليد ناآگاهانه  يا توهُّم اعتيادهاي ذهني) راهِ خود

  را به دل باز مي­کند.

دل زهر باري غذايي مي­خورد   دل زهر علمي صفايي مي­برد  1089/2

از لقاي هر کسي چيزي خوري  وز قران هر قرين چيزي بري   1091/2

از اين منظر مي­توان معجزاتِ پيامبران را تلقيني در جهت نفيِ مراتب

 پيشين، به جهتِ برداشتن گامي به جلو دانست:

اعجازهاي قالبي در نفي اسباب وعلل مادي (در جهت نفي مرتبه

ي طبع) ،واعجازهاي رواني در جهتِ رهايي انديشه از وابستگيهاي

احساساتِ قالبمند، واعجازهاي عقلاني در جهت آزادي انديشه از

قيود عقلاني و .... ودر کنار همه ي اين نفي ها ، ارائه ي مرتبه ي

بالاتر (نظير اسلام وايمان و... ).

نفي همه ي مراتبِ پيشين را نيز در يک معجزه ي کامل مي­توان

مشاهده نمود که البته هرکمال جويي در سطح مرتبه ي خويش به

 چنين تفکيکی، مي­تواند اقدام کند.

معجزات ازبهرقهر دشمن است،بوي جنسيت پي دل بردن است1177/6

موجب ايمان نباشد معجزات   بوي جنسيت کند جذب صفات  1176/6

41

_____________________________________________________

انبيا در قطع اسباب آمدند     معجزات خويش بر کيوان زدند     2517/3

همچنين زآغاز قرآن تا تمام، رفض اسباب است وعلت،والسلام  2525/1

ونيز مي­توان همه ي تذکرات پيامبران، اعم از تذکراتِ عقيدتي

و قلبي واخلاقي وعقلي ونيز سنتهاي آنان را در جهتِ تلقينِ

آگاهانه مورد بررسي قرار داد، حتي در سمبل­ها⁽²⁵⁾ نيزمي­توان

والاترين تلقينِ احساسات ونيازها را به بصيرت مشاهده نمود.

 ناطق کامل که خوان باشي بود،بر سر خوانش زِ هَر آشي بود 1895/3

که نماند هيچ مهمان بي نوا ،  هرکسي يابد غذاي خود جدا   1896/3

همچو قرآن که به معني هفت توست    خاص را وعام را مطعم دروست

1897/3

تلقين هاي از سرِ ناآگاهي يا مغرضانه را نيز مي­توان در مقابل

فرهنگ متعالي پيامبران ، بررسي وحلاجي نمود که به مرور جزو

سنت­ها ويا حتي اعتقاداتِ عام در آمده است.

پس خطر باشد مقلد را عظيم    از ره ورهزن زشيطان رجيم 3450/5

تلقين ذکر به صورت خاص نيز (حتي به صورت سمبليک)،توجه

کامل انديشه به کمال (در آن ذکر مخصوص ) را نمايانگر است،

چرا که از انسان مي­خواهد تا هر دم به صورت مداوم، تمام توجه

خويش را به محتواي ذکر اختصاص دهد .

اندر همه جا با همه کس در همه کار ،مي­دار نهفته چشمِ دل، جانبِ يار

از همين رو" لا اله الا الله "را نه تنها مي­توان محتواي همه ي تلقين

 هاي نظري دانست بلکه از آنجا که همزمان، محتواي نفي و اثبات

را در بردارد،جزو کامل­ترينِ اين نوع تلقين ها محسوب مي شود.

از طرفي بهترين نوع تلقين عملي آن است که تمام حواسِ بيروني

  وتوجهاتِ دروني را جهت­مند سازد تا به ظهور حضرتِ حق در همه ی

مظاهرش انجاميده وهستي موهوم سالک را منتفي سازد.

اين مبحث ،خود تحقيقي همه جانبه را در زمينه هاي مختلف فردي

واجتماعي ،نيازمند است.

-------------------------------------------------------------------------------

25) تأکيد بر تخفيفِ "سمبل ها "، به اين دليل است که سمبل به

صورت صِرف ، جزو عمل صِرف قرار مي گيردکه جزوِ پايين­ترين مراتبِ 

وجود است.

42

________________________________________________

توضيح مراتب انديشه

بايد توجه داشت که ارزشِ تلاش (که ظهور عقيده است) در جهتِ

 هر عقيده اي ،برابر با ارزش همان عقيده مي­باشد ، هرچند به

 نتيجه وکاربرد بيروني نينجامد.

 لذا صِرف اَعمالِ متشابه در مراتب مختلف، دليل بر ارزش يکسان

آنها نمي­باشد، بلکه نيت وانگيزه، وبالتبع عمل وانگيخته،باتوجه به

مرتبه ي انديشه(مراتب کفر)، ونيز با توجه به جهتِ فاعل (توحيد يا

شرک)، ارزش­گذاري مي­گردند.

به عنوان مثال: ارزشِ نماز جماعت که اصالتِ آن به مظهريت

 و تجليِ يک عقيده در عالم کبير(آنهم به صورت اجتماعي) است،

 به مجموع سطح مرتبه ي تک تک نماز­گزارانش بستگي دارد،

 وگرنه صِرفِ اجتماع افراد، واِعمال اَعمال، يک ارزش کمي محسوب

مي­شود که در مورد همه ي جمعيت ها، عموميت دارد .

هدف از بيان سلسله مراتب انديشه نيز، اين است که توجه داشته

باشيم هر فرداز مرتبه ی خويش ، جهان را مي­نگرد وهر اسم و

 صفتي را در همان مرتبه اي که دلبسته ومتوجه ي آن است

 برداشت مي­کند، ويا از نقطه نظر بينش اشراقي ، بسته به آنچه

 که در مقابل نور حقيقت قرار مي­دهد باز تابشي خواهد داشت .

 به عنوان مثال:

 "دم غنيمتي"و" ابن الوقت" بودن ،در مرتبه ي صدر به معناي لذت

بردن از زمان حال (در حدود نفس وعقل) مي­باشد، اما همين

اصطلاح ، نزد مومن مرتبه ي قلب به معناي توجهِ نقدِ قلبي به

باورش است، ودر مرتبه ي جان (که مجمع عالم امر وخلق است)

به معناي خاص " ابوالوقت"  هست.

هست صوفي صفا جو،ابن وقت ،  وقت را همچون پدر بگرفته سخت

 1433/3

هست صافي غرقِ نورذوالجلال، ابن کس ني،فارغ ازاوقات وحال1434/3

يااصطلاحِ عشق، در مرتبه ي صدر، عشق نفساني را تداعي می­

کند ودر مرتبه ي قلب درجه اي از ايمان را ، ودر مرتبه ی جان تعلقِ

روحاني است .

ويااصطلاح مستي که درمرتبه ی صدر،بي خودي نفساني و

عقلاني ، ودرمرتبه ی قلب بي توجهي به غير باورِقلبی، ودرمرتبه ی

 جان، فناي سالک درتوجه به حضرتِ باقي، معني مي­دهد.

43

_______________________________________________ 

هين به هرمستي دلاغرّه مشو،هست عيسي مستِ حق،خرمستِ جو

2691/4

 ويا تکليف،که درمرتبه ي طبع" تکليف بدني"، ودرمرتبه ي صدر:

 "تنفس وتعقل در احساسات ومعاني"، ودرمرتبه ي قلب:

 "تمرکزوتمرين برتلقين باور، وسعي برانجام آن" ودرمرتبه ي جان:

 "اشتياق بر اطاعت امر دوست"(به صورت معاشقه با متشابهات

 اعيان)محسوب مي­گردد.

ويا علم ؛که درمرتبه ی طبع شامل علوم طبيعی است ودرمرتبه ی

صدر(علاوه بر علوم طبيعی)، شامل علوم بشری(علوم انسانی)

اعم از علوم مربوط به نفس ووجود آدمی ، ونيز علوم مستدل

مربوط به عقل عملی ونظری می باشد ودر مرتبه ی قلب شامل

 علمِ ""ترتيبِ اثر نيت ""بر همه ی علوم صدری وطبيعی می­گردد

؛(که به سه شاخه ی "آيه محکمه"و"فريضه ی عادله"و"سنت

قائمه"{يعنی عقايد واخلاق وعلوم بيرونی}تقسيم بندی می شود)

 ودرمرتبه ی جان: علم نبود غير علم عاشقی وبندگی؛که

دربرگيرنده ی همه ی تکثرات پيشين خواهد بود.

ويا" دين" ،که در مرتبه ي طبع؛ صرفاً به اِعمال روش هاي شرع

واعلامِ شعارها اطلاق ميگردد ودر مرتبه ي صدر به احساسات

وتعقلات دين مدارانه، ودر مرتبه ي قلب به سيرِ توجهات قلبي،ودر

مرتبه ي جان وبالاتر به سير درجاتِ بندگي رب العالمين .⁽²⁶⁾

وبرهمين منوال، الفاظِ :رب ،بت،دوستي،پير،بندگي، آزادي،

فرهنگ، نماز،توبه،اعتراض،زهد،ايثار، صبر،شکر، توکل، تنزيه،

 تشبيه، ...وهرآنچه مشکک و مدرج مي باشد.

حرف قرآن رابدان که ظاهراست، زيرظاهر،باطني بس قاهراست4244/3

زير آن باطن يکي بطن سوم   که درو گردد خردها جمله گم    4245/3

بطن چارم از نبي خود کس نديد   جز خداي بي­نظير بي نديد   4246/3

کافر ومومن خدا گويد وليک      در ميان هردو فرقي هست نيک  497/2

آن گدا گويد خدا از بهر نان       متقی گويد خدا از بهر جان        498/2

آن يکی درچشم تو باشدچو نار   هم وی اندرچشم آن ديگر نگار 602/2

 زانکه در چشمت خيال کفر اوست   وان خيال مومنی درچشم دوست

 60۳/2

چنبره ي ديد جهان،ادراک توست ، پرده ي پاکان ،حس ناپاک توست 

  2384/4

---------------------------------------------------------------------------

26) والبته صراطِ کلي تسليم در برابر حق،که شامل همه ي مراتب ِدين

 منتها با جهت مندي توحيدي ميباشد،همان دينِ کاملي(اسلام) است

که شامل همه ي اديان توحيدي در همه ي مراتبِ وجود (وبا هر نوع

جهان بيني) مي شود که اگرچه مسيرهاي مختلفي را درخودگنجانيده

وليکن در اين مشرب ِگسترده ،همه ي مسيرها ،هدف واحدي دارند.

44

______________________________________________________

ور تو خوش باشي به کام دوستان     اين جهان بنمايدت چون گلستان

2372/4

چون تو جزو عالمي هر چون بوي، کل را بروصف خود بيني غوي2368/4

ونه تنها از جنبه ي نفوس بلکه حتي در موقعيت­هاي لحظه اي و

انفاس، هر پيش آمدي، از ديدگاه رهروي، پله ومرتبه اي محسوب

مي شود واز ديدگاه مکلَّف، تکليفي به شمار مي­آيد واز ديدگاهِ

مرتاض، رياضتي ،....خواهد بود که نشاندهنده ي کثرتِ ديدگاه،

 درنظر به واقعيتي ثابت است .

 فرع ديد آمد عمل بي هيچ شک ، پس نباشدمردم الا مردمک  2279/1 

ومسلماً هرچه ديدگاه مذکور، احاطه ي بيشتري بر هستي داشته

باشد، يا به عبارتي به معنا و تجرد نزديک­تر باشد، قياس وقضاوت

نيز درآن مورد به کمال نزديک­تر وحق مدارانه تر خواهد بود.

 طاعت عامه،گناه خاصگان   وصلتِ عامه،حجابِ خاص دان    2816/2

                           *****************

%  مرتبه ي طبع، در قاعده ي هرم تکاملي انديشه ي آدمي قرار

دارد و قاعدتاً اکثريتِ کمّي را شامل مي­شود.

ديد بر دانش بود غالب فرا    زان همي دنيا بچربد عامه را     2858/3

زانکه دنيا را همي بينند عين   وان جهاني را همي بينند دِين   2859/3

چشمشان خانه ي خيال است وعدم  نيست ها را هست بيند لاجرم 

 107/2

در مرتبه ي طبع، مسائل بيروني واجتماعيِ آدمي مورد بررسي

قرار مي­گيرد، و خصوصاً از آنجا که، سهل الوصول ترين پله ميباشد،

آدمي در اين مرتبه پيشرفت­هايي نموده است.

همانگونه که رهرو با گام برداشتن به مرحله اي بالاتر، مسائل

مراتب پيشين را نيز ازهمان ديدگاهِ بالاتر، مورد نگرش عالمانه

 ودقيق تر قرار مي­دهد،در مورد اجتماعات نيز، جوامع روشنفکر

(ازلحاظ مرتبه ی انديشه) مسائل بشري خويش را با چنين نظري،

 پيشرفت مي­بخشند، در حاليکه جوامع عقب مانده(ازلحاظ مرتبه

ی انديشه) ،حتي باورهاي خود وديگران را از ديدگاه هاي پايين

خودشان ، نظاره مي­کنند.

البته پارامترهاي مختلفِ پيشرفتِ يک جامعه ،کاملاً مانند

پارامترهاي وجود انساني، به ارتباطي هماهنگ نياز دارند وشرايطِ

داشته ها بايستي با شروطِ خواسته ها، همسو باشند تا در زمينه

هاي مختلف اجتماع، بتوان به تعالي دست يافت وصد البته،

فرهنگ خواسته ها همواره پايه وانگيزه­اي است براي نيل به کمال.

45

________________________________________________

" فرهنگ"دقيقاً با خواسته هاي آدمي ارتباط دارد وآنچه تحت عنوانِ

 داشته هاي(ذهنی وعينی،گذشته و اکنون) فرهنگي ِجوامع

 (وافراد) مورد نظرقرارمي­گيرد، مي­تواند انگيخته ونيزپشتوانه ي

  فرهنگي باشد ،که البته آن هم بستگي به راستاي استفاده از

 اين داشته ها دارد.

"هنر" نيزاز اين منظر، جز شناختن، بارز نمودن وبرآوردن ِخواسته

هاي انساني نمي­باشد، لذا به نسبت کيفيت وتعالي احساس ِنياز

(خواسته ها) " فرهنگ وهنر" نيز متعالي خواهند بود.

 از آنجا که جامعه متشکل از افرادي در سطوح مختلفِ انديشه مي

باشد وسرنوشت جامعه به سرنوشتِ تک تکِ افراد آن وابسته

است وحکومت­ها نيز قاعدتاً در دستِ اکثريت کميّت مدار مي­باشد

که در سطح تفکر خودشان به تبليغ وتلقين" فرهنگ وهنر" مي­

پردازند ، از همين رو پيشرفت جوامع نسبت به افراد از روند کُندتري

برخوردار است.

نياز واحساس اصلي وفطري انسان،تعالي وکمال در همه ي زمينه

هاي وجودي اش مي­باشد واين تعالي در زمينه ي اوج ،کمال و

تجردِ انديشه است،

قوتِ اصلي بشر نور خداست   قوتِ حيواني مر اورا ناسزاست1083/2

قوتِ اصلي رافرامش کرده است،روي درقوت مرض آورده است1081/2

ليک اگرآن قوت بروِي عارضي است ،پس نصيحت کردن اورارايضي است

1079/2

بنابر اين برترين فرهنگ وهنر را مي توان به پيامبران وجانشينان

 آنان نسبت داد که در جهت آزادي از قيودِ احساساتِ کاذب ويا

 سطحي، سعي نموده وبه عشق حضرتِ کمال دعوت کرده اند:

عشق مي ورزم واميد که اين فن شريف  

 چون هنرهاي دگر موجب حرمان نشود   _"حافظ"

 آنچه که به عنوان آزادي از قيدِ ^"احساساتِ سطحي وکاذب^"

ذکرشد، متناسب با خط سير نيازهاي متوالي اي مي­باشد که

 مازلو از آن در روانشناسي⁽²⁷⁾سخن گفته است، منتها بايد توجه

 داشت که نيازها در عرض يکديگر واقعند ودر کنار يکديگرهم قابل

رفع مي باشند، ودرواقع اين سيرِاحساسات وتفکرات(چه احساس

------------------------------------------------------------

27)رويکردها وتيپ های روانشناختی در آراء دکتر گوستاو يونگ، نيز

متناسب با مراتب اوليه ی انديشه ، در عرفان شرقی است.(وشايد

برگرفته از همين منابع بوده باشد)

46

________________________________________________________

نياز يا هر احساس وتفکرديگري) است که انديشه را درمرتبه اي

 متوقف مي­ سازد (ونه صرفاً سير نيازها)، چرا که احساس امري

دروني،  و واقعيتِ نياز امري بيروني است{ و بايستي نياز را دقيقاً

 به نيازِ ذهني ترجمه کرد}.

آدمي را فربهي هست از خيال   گر خيالاتش بود صاحب جمال  594/2

ور خيالاتش نمايد ناخوشي     مي­گدازد همچو موم از آتشي   595/2

صبر شيرين،ازخيال خوش شده است ،کان خيالات فرج پيش آمده است

598/2

وروش مؤثر در پويايي وتغيير احساس وتفکر همانطور که ذکر شد،

تلقين مي باشد وبه همين خاطر شايسته است تلقين ِفکر و

احساس نياز به تعالي وکمال را در دستورکار ِ فرهنگ وهنرِ خويش

گنجانيد.(ايجاد انگيزه)

نفس تو تا مست نُقل است ونبيد ،دانکه روحت خوشه ي غيبي نچيد

2446/5

هر کجا دردي، دوا آنجا رود    هرکجا  فقري، نوا آنجا رود      3210/3

زانکه بيحاجت خداوند عزيز، مي نبخشدهيچ کس را هيچ چيز  3274/2

پس کمند هست­ها حاجت بود    قدر حاجت مرد را آلت بود    3279/2 

پس بيفزا حاجت اي محتاج زود  تا بجوشد در کرم درياي جود  3280/2 

آب کم جو تشنگي آور به دست  تا بجوشد آبت از بالا وپست  3212/3

تا"سقاهم ربهم" آيد خطاب    تشنه باش والله اعلم بالصواب   3219/3

البته تفکيک نيازهاي تن، واحساسات وتفکرات، به معناي انکار

 همبستگي وپيوستگي آنها نمی­باشد بلکه اتفاقاً هماهنگي

عالم درون وبيرون(به صورت احاطه ي درون بربيرون) مشخص

وواضح است وآنچه راکه آدمي دروناً، در قيدِ آن گرفتار مي­باشد

 وقصدِ آزادگي ازآن را دارد، به بيرون تراوش نموده واين طلب را به

صورتِ آزادي هاي بيروني خواستار مي­شود.

عده اي از تفکيک کنندگان مسائل تن وانديشه، نفي تفکراتِ زائد و

احساساتِ کاذب را اززندگي، مترادف نفي کل احساسات گرفته،

واز مدارج انديشه غفلت ورزيده اند که البته، نفي ِارزشها در مراتب

مختلف ومحدود نمودن دايره ي ديدگاه درحدودِ واقعياتِ روزمره ،

 موجبِ سهولتِ زندگي وآرامش نسبي خواهد گشت، ولي غفلت

از ارزشگذاري مراتب ، نقصِ جهان­بيني محسوب مي­شود وجهان

بيني کامل بايستي قابليتِ تفسير صغير وکبير و متناقض ومتضاد را

حتي در کوچکترين ذراتِ عالم داشته باشد.

همانطورکه گفته شد: فردي که صرفاً انديشه اش را در مرتبه ي

 طبع بکار مي گيرد، منکر احساس ها ودليل­ها وباورها وعقايد

47

______________________________________________

خواهد بود وبراي وي فقط هستي ماده وروابط مادي که اسباب

 وعلل مي باشند، اهميت داشته ومورد توجه قرار مي­گيرند .⁽²⁸⁾ 

لذا براي ماده گراي صِرف ،سخن گفتن از احساس و... بيهوده مي

 نمايد وبه همين ترتيب ، براي احساس گراي قالبمند، آوردنِ دليل

عقلاني وبالاتر ازآن بي ارزش است، وبراي عقل گرا، سخن گفتن از

باور خطاست و... (اين مطالب از جنبه ي تفکيکي مورد بررسي

 است) وهمين جا مي­توان نتيجه گرفت:کساني که باورهاي

ديگران را بي ارزش قلمداد مي­کنند کلاً در يکي از زيرمراتبِ صدر

واقعند، وکساني که دلايل ديگران را متعصبانه نمي­پذيرند، سطح

تفکرشان(ونیز تعصبشان)در مراتبِ مادون عقل واقع گشته، ويا

برعکس ؛کساني که باورمند هستند، به علتِ محيط بودن مرتبه ي

قلب بر صدر، نه تنها دلايل عقلاني و حتي توجيهات ، بلکه

احساسات ِ شخصی ديگران را نيزدر جايگاهِ خويش ارزشمند و محترم

 می­شمارند .

-------------------------------------------------------------

 28) کساني که صرفاً از ديدگاه ِ طبيعت گرايانه به هستي مي­نگرند،

قاعدتاً با احاطه بر اسباب وعلل، پندار خداي ماوراءطبيعتي را که حاصل

 جهل به علت ها مي­باشد، را منکر خواهند شد والبته چنين خدايي

 شايسته ي انکار نيز خواهد بود. وليکن اسباب وعلل تنها گوشه اي

از جبر الهي هستند که صورتي قانونمند دارند وبشر ازاين قانون مندي

 که نشاندهنده ي قدرت آفريدگار است، مي تواند در جهتِ صعود به

کمالات بهره ببرد، نه اينکه به آن دل سپرده وبا اطلاع بر اين قوانين،

خود را مختار وقادر پنداشته واز توجه به لطيفه ي مسبب الاسباب

که در هر سبب نمايان است غفلت ورزد.

با سبب ها از مسبب غافلي ، سوي اين روپوش ها زان مايلي 3154/3

تو زطفلي چون سببهاديده اي ،درسبب ازجهل برچسبيده اي 315۳/3

وکمال جو، انديشه را والاتر از آن مي­داند که آن را صَرف ممکنات بنمايد

 مگر در حّد ضرورت، آنهم  به امر دوست.

بسته پايي چون گيا اندر زمين ، سر بجنباني به بادي بي يقين1280/3

ليک پايت نيست تا نقلي کني ، يا مگر پا را از اين گل بر کني 1281/3

چون کني پارا؟حياتت زين گل است،اين حياتت راروش بس مشکلست

1282/3

چون حيات از حق بگيري اي روي     پس شوي مستغني ازگل ميروي

1283/3

ديده اي بايد سبب سوراخ کن ، تا حجب را برکند از بيخ وبن  1552/5

آنکه او بيند مسبب را عيان    کي نهد دل بر سبب هاي جهان  3787/2

اين سببها بر نظرها پرده هاست    که نه هر ديدار وجهش را سزاست

1551/5

48

______________________________________________

 

والبته همه ي اين جزم انديشي هاي کاذب به يک نکته برميگردد

وآن هم" کمال پنداری" است. ادعاي کمال را ازمنظر روانشناسي

 مي­توان نوعي" احساس کاذب "دانست که ريشه ي اصلي آن

"اعتيادِ ذهني" يا همان "دلبستگي" مي­باشد، که موجب ايستايي

انديشه در پله اي  مي­گردد، وجزم انديش، مخالفِ آزادي از قيدِ آن

پله مي باشد.

غلام همتِ آنم که زير چرخ کبود ، ز هرچه رنگ تعلق پذيرد آزاد است

به طور کلي ادعاي کمال، در هر پله اي که خودنمايي کند، به آن

 مرتبه، ارزش ِمطلق داده وحّدِ کمال را به صورتِ ثابت، مرزبندي

 مي­نمايدکه نتيجتاً با کامل پنداشتن داشته ها، طلبِ خواسته اي

 والاتر بي معني خواهد بود.

در وحل تأويل رخصت مي­کني    چون نمي­خواهي کز آن دل برکني

 3358/2

چون که تو گل خوارگشتي، هرکه او   واکشد از گل تو را، باشد عدو 

3460/2

چون زعادت گشت محکم خوي بد،خشم آيدبرکسي کت واکشد3459/2

بت پرستان چون که با بت خو کنند ، مانعان راهِ بت را دشمنن 3481/2

سروري چون شد دماغت را نديم    هر که بشکستت شود خصم قديم

 3466/2

چون خلافِ خوي تو گويد کسي ، کينه ها خيزد تو را با او بسي3467/2

ولي با نفي ايستايي وبا همراه گشتن با کمالجويي انديشه،که در

هر منزلي شأني را مي­پذيردازخطاي ارزشي" کمال پنداري" مصون

مانده وبا هر تغييري درصعودِ مرتبه،هماهنگ با کمال گام برميداریم.

هر که نقص خويشتن ديد وشناخت  اندر استکمال خود دو اسبه تاخت

  3212/1

زان نمي پرد به سوي ذوالجلال ، کو گماني مي­برد خود را کمال3213/1

علتي بدتر زپندار کمال       نيست اندر جان تو اي ذودلال   3214/1

من غلام آنکه اندر هر رباط   خويش را واصل نداند بر سماط     3259/1

خويشتن را ديد وديدِ خويشتن  زهر قتال است هين اي ممتحن 980/5

رو بر ِدل که تو خود جزو دلي   هين که بنده ي پادشاهِ عادلي  334۱/4

بندگي او به از سلطاني است  که"انا خير" دم شيطاني است 3342/4

فرق بين وبرگزين تو اي حبيس     بندگي آدم از کبر بليس     3343/4

ورنه گرچه مستعد وقابلي        مسخ گردي تو زلافِ کاملي  3349/4

پس بکوشي وبه آخر از کلال،هم تو گويي خويش"کالعقل عقال^" 3353/4

از غروري سرکشيديم از رجال     آشنا کرديم در بحر خيال  3356/4

کشتي نوحيم در دريا که تا     رونگرداني زکشتي اي فتي  3360/4

مي نمايد کوهِ فکرت بس بلند، مي­نمايد پست اين کشتي زبند 3362/4

در علو کوهِ فکرت کم نگر     که يکي موجش کند زير و زبَر      3364/4

پست منگر هان وهان اين پست را،بنگر آن فضل خدا پيوست را 3363/4

49

________________________________________

 

ادعاي کمال در همه ي زير مراتب صدر، باعث ظهور استبدادِبيروني

 خواهد شد وتضادِ ميان خواسته هاي افراد واجبارهاي جامعه،

 جدايي افراد را از اجتماع در پي خواهد داشت ، والبته معمولاً اين

 استبداد، به وجهِ مشترکِ (بيروني ويا دروني) افرادِآن اجتماع

 برميگردد.

اين جزم گرايي در اِعمال روش ها ويا حتي درتوجيهِ نظري ارزش­ها،

بدون توجه به حقيقتِ سيال (که منبع آفرينش اين نمودهاست)،

موجبِ دور گشتن از کاربردِ حقيقت در عالمِ واقع ، و عدم پيشرفت

در زمينه هاي مختلف مي­گردد.

نتيجه ي خاص چنين جوامعي، افرادي شعارزده خواهد بودکه چون

در مبارزه ي دروني و بالتبع بيروني، با موانع راه ِکمال،گامي

برنداشته اند، دچار تنش هاي دروني و بيروني  مي­گردند ، و در

همين راستا براي شخصيتِ ناقص خويش(در همان زمينه ي نقص)

 پوششي از آبرو فراهم ميکنند.

تلقين وتبليغ باورها نيز درچنين اوضاعي، نه به صورتِ اصولي، بلکه

به صورتِ خرافاتِ قالبمند شکل مي­گيردکه با تغيير قالب ها،ايمان

واعتقادِ سطحي نيز دچار تغيير وتبديل ميگردد." مسلماً آخرتِ چنين

مردماني نيز، توهمي است نشأت گرفته از کوتاه دستي آنان."

البته از لحاظ روحي رواني، اين همه، عکس العمل طبيعي آدمي

است در جهتِ آزادي از احساساتِ کاذب در مرتبه ي صدر. وآدمي

 به هر دست آويزي چنگ مي­زند تا آرامش و آزادي را حاصل کندکه

طبعاً اين دست آويز،در مراتبِ پايين صدر،قالب ها را نشانه مي رود.

 لذا پررنگ بودن روش­ها ونمادهاي دنياي نقدِ صدريون، در مقابل

ارزشهاي کيفي، امري کاملاً طبيعي است.

%  تعصباتِ قالب­مندِ احساسي نيز (چه منفي وچه مثبت) حاکي

 از جزم گرايي در مرتبه ي نفس است ،که در شؤونِ مختلفِ

 زندگي اجتماعي منجر به تنش قطب هاي مقابل که در اين مرتبه

مي انديشند، مي­گردد.

 در اين مرتبه نيز همانند مرتبه ي طبع، خواسته ها وداشته هاي

بيروني جلوه اي پررنگ دارند. داشته هاي فرديا افراد ،چنانچه جزو

 خواسته هاي ديگران قرار گيرد؛ دوطرفِ مقابل را به تبادل متقابل

50

________________________________________________

ويا حتي تجمعِ آنها (به صورتهاي ممکن) ترغيب مي­کند (البته اين

نکته در همه ي مراتب صدق مي­کند). لذا در بررسي داشته ها و

خواسته هاي متقابل افراد، حلاجيِ واقع گرايانه ي خويش وديگران،

 از نظر ِشأن و سنخيت در جوانبِ مختلف لازم مي نمايد.

به عنوان مثال: در امر ازدواج(درهر مرتبه ای از انديشه)، شرايطِ

داشته ها وشروطِ خواسته هاي طرفين، بايستي به طور دقيق

بررسي گردد تا به تکميل احساس نيازها و بالتبع رفع نيازهاي

طرفين بيانجامد که در غير اين صورت موجبِ انفصال افراد وتضييع

 فرصت ها مي­گردد .(اين نکته نيز ،خود بحث تخصصي ومفصلي را

 در همه ي زمينه ها مي­طلبد.)

%  در مرتبه ي عقل ،انواع مکاتبِ عقلاني ظهور نموده است که

هر کدام گوشه اي از وجودِ انساني را در نظرگرفته ومتناسب با

 خواسته هاي مختلف بروز نموده­اند، منتها با ادعاي کمال، از ديگر

جوانب غفلت ورزيده اند لذا لازم است تا رهرو راهِ کمال، هرکدام از

اين برداشتها را ازهمان ديدگاهِ خاص مورد بررسي قرار داده ودر

 جايگاه مخصوص به خودش قرار دهد ،که اين خود بهترين نوع

 رواداري وواقع گرايي همه جانبه را دربردارد ؛ که"  انسان مرتبه ي

 جان "قادر به انجام آن مي­باشد.

قبله ي جان را چو پنهان کرده اند ،هرکسي رو جانبي آورده اند 328/5

اين همي گويدکه آن ضال است وگم،بي خبر ازحال او وز امر قم1503/3

پس مگو جمله خيال است وضلال    بي حقيقت نيست در عالم خيال

2934/2

آنکه گويد جمله حقنداحمقي است،آنکه گويدجمله باطل،او شقيست

 2942/2

کم کسي داند مگر رباني اي   کش بود در دل محک جانی اي  1508/3

باقيان زين دو گماني مي­برند،سوي لانه ي خودبه يک پرمي­پرند1509/3

علم را دوپر،گمان رايک پر است،ناقص آمد ظن،به پروازابتر است1510/3

چون ز ظن وارَست، علمش رو نمود  شد دو پر آن مرغ يک پر،پر گشود 

 1513/3

واين جامع نگري باعثِ صلحِ کلِ او با همه ي هستي وبا هر نوع

جهان بيني مي­گردد.

چون به مرغانت فرستادست حق،لحن هر مرغي بدادستت سبق852/4

ما همه مرغابيانيم اي غلام       بحر مي­داند زبان ما تمام    3779/2

پس سليمان بحر آمد ما چو طير، در سليمان تا ابد داريم سير 3780/2

آن سليمان پيش جمله حاضر است، ليک غيرت چشم بند وساحر است

 3782/2

تا زجهل وخوابناکي وفضول ، او به پيش ما، وما از وي ملول   3783/2

زان زبون اين دوسه گلدسته ايم ، که در گلزار بر خود بسته ايم 4652/6

بايد توجه داشت که دربرگرفتن همه ­ي برداشت ها، مستلزم تعادل

در برداشتِ تک تکِ آنها و دوري از افراط  وتفريط مي­باشد:

51

__________________________________________________________

تخت دل معمور شد پاک از هوي   بر وی" الرحمن علي العرش استوی" 

  3665/1

از آنجا که وظيفه ي نفي وتنزيه، برعهده ي عقلِ کل نگر مي باشد

 (منظور عقل پايان بين يا همان عقلانيت است ،که کمال جوست)

، لذا نفي ِادعاي کمال ِعقل ِجزئي، نياز به بينش و بصيرتي خاص

 دارد که حلاج گونه، اعتيادِ تفکراتِ جزئي را از کمال  جويي عقل

 کل نگر تفکيک نمايد واين همان جذبه ي خاص الهي است که در

 هر تنزيهي پنهان است.

ايستادگي در مقابلِ نتايجِ خاصي که در نفيِ عقل جزئي پيش می

آيد در طاقت هرکس نمي­باشد چرا که نفي هر مشکوکي، از جمله

 مشکوکات عقلاني، نوعي پوچي وخلأ را به دنبال داردکه داراي

ظهوري پررنگ در عالم بيرون مي­باشد. اين نيستي وخلأ، در قوس

صعود همواره عميق تر ودروني تر مي­گردد .

چونکه اصل کارگاه آن نيستي است،که خلأ وبينشان است وتهي است 

  1467/6

 هر کجا اين نيستي افزون تر است،کار حق وکارگاهش زان سر است

1470/6

که گروهي اين خلأ را پله ي انتهايي پنداشته وبه سرگرداني

انديشه ي آدمي در جهانِ هستي تسليم گشته اند.⁽²⁹⁾

تکيه بر عقل خود وفرهنگ خويش ، بودمان تااين بلا آمد به پيش3781/6

ما به لغو ولهو فربه گشته ايم،درنصيحت خويش رانسرشته ايم 286/4

رنج را صد تو و افزون مي­کنيم    عقل را دارو به افيون مي­کنيم 288/4

برخی از آنها نيز  دچار يأس گشته وآزادي انديشه ي انساني را از

صورت مداري، امري غيرممکن پنداشته وبه مراتب پيشين بازگشته

اند، در حالي­که بر طبق قانون کمال، ارزش هر پله اي که بر فرازِکُل

 پلکان قرار داردبه اندازه ي کل ِپلکان است ورجوع به عقب ، خطاي

ارزشي محسوب مي­شود،يعني حتي فرض بر انتهايي بودن پله ي

پوچي، دليل بر ناپايداري وعدمِ استقامت در آن نمي شود. البته :

هست زان سوي خرد صد مرحله،عقل را واقف مدان زان قافله 1306/5

پس شايسته است پله ي انتهايي را ارج نهاده وآن را وسيله اي

 براي صعود به بي انتها قرار داد.

چون بداني حدِ خود، زين حد گريز   تا به بي حدي رسي اِي خاک بيز

 565/5

همچو مستسقي کز آبش سير نيست   بر هر آنچه يافتي بالله مايست

 1960/3

بي نهايت حضرت است اين بارگاه ، صدررا بگذار،صدر توست راه 1961/3

--------------------------------------------------------------------------

29)آنچه را که انديشمند بزرگ،"نيچه"، علل پوچ گرايي معرفي مي کند

 (1-عدم غايت انديشي 2-عدم حقيقت جويي 3-عدم وحدت نگري)

،مسائلي هستند که پاسخهايشان در مرتبه ي باور ها قرار دارد وعقل

 جزئي در بررسی اين مقولات ، دچار حيرت خواهد شد.

52

___________________________________________

چنانچه اين طاقت بر نفي عقل، بدون هيچگونه وابستگيِ انديشه

به مراتب پيشين وبا توفيقِ اشتياق به کمال، تداوم يابد، صعود به  

پله ي"^" اگزيستانس" (بعد معنوي وجود انسان)، رخ مي­دهد که

مي­توان آن را با طلبِ دروني و دردِ فطري جان انساني يکسان

دانست. ⁽³⁰⁾

زيرکي بفروش  حيراني بخر ،  زيرکي ظن است، حيراني نظر 1407/4

عقل جزوي همچوبرق است و درخش ، 

 در درخشي کي توان شدسوي رخش      3319/4

نيست نور عقل، بهر رهبري ، بلکه امر است ابر را که مي­گري3320/4

عقل جزوي عشق را منکر بود ، گرچه بنمايد که صاحب سربود 1982/1

برق عقل مابراي گريه است،تا بگريد"نيستی"در شوقِ"هست"332۱/4

اي ببرده عقل هديه تا اله   عقل آنجا کمتر است از خاکِ راه  568/4

زين سراز حيرت گر اين عقلت رود،هرسر مويت سر وعقلي شود1426/4

عقل را قربان کن اندر عشق دوست  

عقل ها باري از آن سوي است کاوست     1424/4

نيم ذره  زان عنايت به بود     که ز تدبير خرد سيصد رصد      3796/6

ترک مکر خويشتن گير اي امير     پا بکش پيش عناياتش بمير  3797/6

اين به قدر حيله­ي معدود نيست    زين حيل تا تو نميري سود نيست

 3798/6

بلکه مرگش بي عنايت نيز نيست ، بي عنايت هان وهان جايي مايست 

3841/6

اين دعا هم بخشش وتعليم توست، ورنه در گلخن گلستان از چه رُست

 2449/2

البته اگزيستانسياليسم دراين جايگاه، جنبه ي فردي دارد وجنبه ي

اجتماعي آن(به دلايلي که پيشتر ذکر شد)بسيار نادر خواهد بود.

وليکن با داشتن جهت مندي به سوي کمال ،گردهمايي افرادِ يک

جهت ، هرچند در سطوح مختلفي از انديشه قرار داشته باشند

باعثِ ايجادِ "جامعه ي منتخَب" خواهد شد که هر فرد با آگاهي

 واختيار کامل، در حدودِ ظرفيت ولياقتش، در جهتِ خاص ِکمال

 انديشه ی خويش و دراجتماع انتخابي خويش کوشش نمايد.

به طور کلي، وجودِ تخصص هاي مختلف، اِجماع هاي مختلفي را

 مي­طلبد که هم نشانه، وهم عارضه ي طبيعيِ گسترش فرهنگي

وخواسته هاي يک اجتماع مي­باشد.

جوامعِ منتخَب را امروزه به صورتِ احزاب وگروه­هاي مختلف علمي،

سياسي و... مي­توان مشاهده نمود. قاعدتاً ترس از کثرتِ احزاب

وتکثرگرايي، از خصوصياتِ جزميون مي­باشد.

---------------------------------------------------------------------------

 30)اگرچه تعدد شاخه هاي طلب در جهات مختلف موجب تقسيم

بنديهاي متفاوت وبرداشتهاي گوناگوني از اگزيستانس خواهد گشت

 وليکن در اين نوشتار ؛ سير طلب در جهت تجرد ومعنويت صِرف ، مد نظر

است که در نهايت، به احاطه ی برکل هستي مي انجامد.

53

______________________________________________

هرچه خواسته ي افرادِ جامعه ي منتخَب که مسلماً متناسب با

  سطح انديشه ي آنان مي­باشد متعالي­تر باشد،آن جامعه کمال

 فرهنگي بيشتري را دارا مي­باشد.ودر مجموع نيز،فرهنگِ يک

اجتماع بزرگ که اين اجتماعاتِ کوچک را درخود گنجانده است،

 مجموع وبرآيندِ فرهنگِ خواسته هاي اين اجتماعات خواهد بود.

تجمعِ متدينين خاص با هدفِ تزکيه وتصفيه ي دل، نمونه ي خاص

چنين جوامع منتخبي  در مرتبه ي قلب مي باشد که البته بدون

تجمع بيروني نيز، اِجماع قلبي،آنان را به يکديگر نزديک مي­گرداند

 ولي (با توجه به احاطه بر مراتب قبل)نمودِ اين اجماع را، در سمبلِ

اجتماع منتخبشان به نمايش مي­نهند.

با پيشرفتِ انسان در صعود به مرتبه ي باورهاي قلبي وآگاهي بر

يک سويي ِجهات انسانها به سوي تعالي انديشه ،شاهد گستردگي

 اين جوامع خواهيم بود.

% در مرتبه ي قلب همانطورکه گفته شد ؛ ارزش اَعمال به نيتِ

افراد برمي­گردد وصرفِ عمل از نظر فاعلي ، بي ارزش محسوب

مي­شود واگرچه هيچ عملي بدون نيت وجود ندارد ولي از ديدگاهِ

 قلبي، هر عملي که پارامتر انتخابِ آگاهانه در جهتِ صعود به کمال

 را به نسبتِ کمتري دارا باشد مصداق بيشتري بر اين اصطلاح

خواهد يافت ؛" لکل درجات مما عملوا".

وهمچنانکه درجه ي ارزشمندي عمل بستگي به درجه ي نزديکي

 انگيزه به تجرد وتوحيد دارد، درجه ي انسانيت آدمي نيز به همين

"نزديکي به توحيد "پيوسته است.⁽³¹⁾

 کمال پنداري در مرتبه ي پايين قلب (روبه صدر) باعثِ نوعي بينش

 جزمي از دين يا مذهبِ خاصي شده ونتيجتاً موجب تعصباتِ

 مذهبي مي­گردد ولي هرچه به مرتبه ي جان نزديک­تر مي­شويم

ازتعصب بر روشها وقالب­ها کاسته شده تا درمرتبه ي روح که حتي

معاني نيز   "منظورِ واحد" مي­گردند، و تمايزِ منفي از بين مي­رود.

-----------------------------------------------------------------------------

31)خطا بودن باورها،تغييرجايگاه ِآنها را در اين طبقه بندی مراتبِ انديشه

باعث نمی­شود، چرا که مقياس اين درجه بندی، از"ذهنيت مرکب به

مجرد" می­باشد. اگرچه خطا در باور نيز به همان جنبه ی قالبی و

ظاهرگرايی برمی­گردد نه به معنای اصيل وعصاره ی مجردِ آن باور.

 نزديکي به توحيد،صرفاً  نفي وتنزيه نمي­باشد بلکه در کمال خود به

تشبيه ودربرگرفتن همه ي کثرات می انجامد.

۵۴

______________________________________________

 

مرتبه ي قلب در جهتِ صعود به مرتبه ي جان(قلب بالا)، را به

 زير مراتبي تقسيم کرده اند که معروفترين آنها "هفت وادي عشق "

عطار مي­باشد (گام هشتم درآيين بودا). 

نفي هروادي را دراين مسير،مي توان نفي حجابي از نور دانست

که با نفيِ اين حجاب، درعمقِ بيشتري از نور ِمجردِ رخ ِيار،يا همان

صورت ملکوتي وصورتِ بي صورت غرق ميشويم.

عاشقان را هر زماني مردني است ، مردن عشاق خود يک نوع نيست

 3834/3

او دو صد جان دارد از جان هدي ،وان دو صدرا ميکند هردم فدا  3835/3

گر بريزدخون من آن دوست رو ،پاي کوبان جان برافشانم بر او  3837/3

آزمودم مرگ من در زندگي است  چون رَهَم زين زندگي پايندگي است

   3838/3

طالبِ راهِ کمال در طريق ِنفي ِ دارايي هاي موهوم ِانديشه که

 کانون دل را اِشغال کرده اند،  به ردِ امانتِ "خواستن "مي­رسدکه

ظاهراً اين امانتِ با ارزش، وي را تا بدين مرحله همراهي کرده

 است ولي اکنون در موقعيتِ قرباني قرار گرفته است.چرا که

مطلوب  لطيف تر از آن است که طالب بتواند با"خواستن" ،که

نشانه اي از هستي موهوم اوست به آن لطيفه نزديک گردد، پس

بايستي آن را پله اي براي صعود قرار دهد.

البته منظور از خواستنِ مذکور ، طلبي است که(تا این مرحله) با

خوديت، همراه بوده است که سالکِ طريق در توضيح آن گفته:

 مي خواهم که نخواهم . وگرنه اصلِ طلب وخواستن، آن دردِ

 دروني وفطري وجودِ آدمي است که روح الهي است ودر هرمرتبه

به حقيقت خويش نزديک تر ميگردد.

 در ضمن بايد توجه داشت که هر امانتي که سالک به خداي

خويش واگذار مي­نمايد وخويش را از آن تهي مي­سازد، در واقع

باعثِ فربه شدن ربِ مضافش مي­گردد وصفاتِ ربِ مضافِ انتخابي

 هر کس، وابسته به اعطاي ِ اختيارات وَ رّدِ اماناتِ خودِ وي است.ردِ

امانت خواستن نيز به خداي سالک اختيار مي­دهدکه(با تسليم

آگاهانه ومختارانه ي سالک)  از اين پس، ربِ وي به جاي وي

"بخواهد"  ⁽³²⁾،و مقلوب شدن "صيد وصياد"براي سالک روشن تر

گردد.

------------------------------------------------------------------------

32)البته اين اتفاق در هر پله ومرتبه اي رخ ميدهد ولي انتخاب

 آگاهانه ي سالک در تسليم به خواسته هاي "يک خدا " ،آنهم در

مرتبه ي باورهاي قلبي؛ ارزش اين اتفاق را افزايش مي دهد. 

 - ابوالحسن خرقاني مي­فرمايد: تا به حال من مي خواستم

وآنچه مي يافتم به من مي مانست ودر خورِمن ، اکنون تو بخواه

 که به تو مانَد و در خورِ تو .

۵۵ 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

آنکه ارزد صيد را عشق است وبس     ليک او کي گنجد اندر دام کس

    409/5

تو مگر آيي  و صيدِ  او شوي   دام بگذاري به دام او روي       410/5

عشق مي­گويدبه گوشم پست پست،صيد بودن خوشتر از صيادي است

 411/5

نفيِ خواستن، در کنهِ خود شامل نفي " خواستن معشوق"  نيز

مي­گردد، به همين جهت راه رفتگان در تعاليم شان، قصدِ قربت را

نيز نفي نموده ، وتأکيد بر " اطاعتِ امرِ معشوق " مي­نمايندکه اين

اطاعتِ امر،ريسماني است که دنباله ي همان نردبانِ ترکِ هستي

موهوم مي­باشد وازاين پس در هر پله ي صعود، اطاعتِ  امر

 پررنگ­تر وسايه ي اختيارِ عاشق کمرنگ­تر خواهدگشت. که از

 جنبه ي تولّي، اين"عروة الوثقي" ، پيوندِ ولايت ناميده شده است.

يوسف حسني واين عالم چوچاه ،وين رسن صبرست بر امر اله  1276/2

يوسفاآمدرسن درزن دودست،از رسن غافل مشو بيگه شدست1277/2

لب ببند وکف پر زر برگشا       بخل تن بگذار، پيش آور سخا    1271/2

ترک شهوت ها ولذت ها سخاست ، هر که در شهوت فرو شد برنخاست

  1272/2

اين سخاشاخيست ازسرو بهشت ،وايِ او کزکف چنين شاخي بهشت

 1272/2

عروة الوثقي است اين ترک هوي،برکشداين شاخ جان رابرسما 1274/2

البته منظورازاطاعتِ اَمر، صِرفِ اطاعت برعمل نيست؛ اگرچه وجودِ

اين پارامترقاعدتاً لازم مي­باشد؛ بلکه منظور، نفي خواسته ي

خويش، وتوجهِ خالصانه به خواسته ي دلبر، بدون هيچگونه

 چشمداشتي⁽³³⁾ (حتي اگر خود وعده داده باشد)است که:

القيد کفر، ولو بالله⁽³⁴⁾

چنانت دوست می­دارم که وصلم دل نمی­خواهد 

      کمالِ دوستی باشد مراد از دوست نگرفتن. (سعدی) 

ازآنجاکه هرمرتبه ي قلبي درعمق خويش به مرتبه ي بعدي مي

انجامد لذا مي­توان وادي عشق⁽³⁵⁾ را مترادف با طلبِ عميق قلبي

دانست که به دردِ دروني وجاني نزديک­تر مي­گردد.

عاشقي پيداست از زاري دل ،  نيست بيماري اي چوبيماري دل 109/1

گرچه تفسير زبان روشنگر است    ليک عشق بي زبان روشن­تر است

  113/1

------------------------------------------------------------------------

33) هر گونه توقع وخواسته اي، حرص وبلکه شرک محسوب ميشود که

 نشانِ انانيت است.

34) کتاب توضيحِ کلمات قصار بابا طاهر، (شارح:شهيد سلطانعليشاه)

35) منظور از عشق، نامي است که به وادي دوم قلب (در هفت شهر

عشق منطق الطير) داده شده است وگرنه "عشق"درمعناي کلي اش

 شامل همه ي مراتبِ وجود مي­گردد، والبته هرچه به تجرد نزديک­تر مي

شويم عشق لطيف تر مي­گردد.

56

______________________________________________ 

ودر همين راستا معرفت نيز ،عشق عميق است که با شناختِ

 منظور ومعشوق دروني همراه است .در اين مرتبه طبق گفته ي

 بزرگان معرفت، نوعي رهبري جزئي در تحت ولايت کلي، به

 افرادِ قابل واگذار ميگردد.

در نفي وادي معرفت،در کلمات قصار بابا طاهر آمده است:

 حقیقة المعرفة،العجز عن المعرفة.

آنک کف را ديد سر گويان شود   آنکه دريا ديد او حيران شود   2908/5

آنک کف را ديد نيت ها کند        آنک دريا ديد دل دريا کند       2909/5

آنک کف را ديد باشد در شمار    آنک دريا ديد شد بي اختيار  2910/5

گردش کف را چو ديدي مختصر   حيرتت بايد، به دريا در نگر    2907/5

و اين عجز معرفت به سلب هرگونه معرفت وشناختی در زمينه ی

عشق می انجامد(معارف ديگری در نظر عارف موجوديت ندارند)،

که استغنای عارف را از هرگونه دوگانگی وتمايزی به دنبال دارد.

اندر استغنا مراعات نياز      جمع ضدین است چون گرد ودراز   1395/3

در چنين مستی مراعات ادب ، خود نباشد ور بود باشد عجب   1394/3

واين "يکدلی استغنا" نیزدر کنه خودبه "يکساندلی وحدت" می انجامد.

در زمينه ی شناخت يکساندلی، حضرت بودا ميفرمايد:"چنانچه در

يکساندلی، متوجه ی يکساندلی شوی، يکساندلی نخواهد بود"،

به عبارت ديگر: " شناخت مستی (در اين موقعيت)، نشانه ی هستی

است." 

راه فاني رفته راهي ديگر است ، زانکه هشياري گناهي ديگر است

  2200/1

هست هشياري زِ يادِ ما مضي،ماضي و مستقبلت پرده ي خدا 2201/1

چون به طوفي،خود به طوفي مرتدي   چون به خانه آمدي هم با خودي

2204/1

اي خبرهات از خبرده بي خبر     توبه ي تو از گناه تو بتر      2205/1

تا که گفتارت زحالِ تو بود           سيرِ تو با پر وبالِ تو بود     4665/6

اي تو از حالِ گذشته توبه جو     کي کني توبه ازاين توبه بگو  2206/1

سير بيروني است قول وفعل ما   سيرِ باطن هست بالاي سما 570/1

موج خاکي وَهم وفَهم وفکر ماست  موج آبي محووسکر است وفناست

575/1

اين چنين سيري است مستثني زجنس  کان فزود از اجتهادِ جن وانس

 1560/4

از پي اين عيش عشرت ساختن ، صد هزاران جان بشايد باختن 2218/1

اين تکميل ظلوميت به جهوليت درسفر سوم، اثري از سالک وسيرِ

وي به جاي نمي­نهد.⁽³⁶⁾

وسالک در وادي حيرت (که کمال وحدت است)و مدارج ِفنا (که

عمق حيرت است) به توفيقِ خاص پروردگار، به سوي کمال صعود

 مي نمايد.

--------------------------------------------------------------------

36) توضيح سفرهاي سلوک، توسط حضرت رضاعليشاه در کتاب سه

داستان اسرارآميز  نگاشته شده است.

57

____________________________________________________

چون شنيدي شرح بحرنيستي،کوش تا دائم در اين بحر ايستي 1466/6

چون که اصل کارگه آن نيستیست ، که خلأ وبي نشان است وتهيست

  1467/6

هر کجا اين نيستي افزون­تر است   کار حق وکارگاهش زان سر است

1470/6

حيرتي بايد که روبد فکر را    خورده حيرت فکر را وذکر را     1116/3

تا به دريا سير اسب وزين بود   بعد از اينَت مرکب چوبين بود  4622/6

اين خموشي مَرکب چوبين بود  بحريان را خامشي تلقين بود  4624/6

هر خموشي که ملولت مي­کند،نعره هاي عشق آن سو مي­زند 4625/6

خرم آن کين عجز وحيرت قوتِ اوست ،در دو عالم خفته اندر ظل دوست

 4827/6

بايد توجه داشت که مسبب الاسباب به هيچ سبب وسلوکي

وابسته نيست وقادر است تا همه ي اين مراتبِ واگذاري را در

طرفه العيني، با حضورِ بي نظيرِ خويش, نصيبِ بنده ي برگزيده اش

کند وکل حياتِ موهوم در انديشه ي رهرو را مجذوب وار از وجود وي

بزدايد. 

جناب کبريايي لا اُبالي است،منزه از قياسات خيالي است. (گلشن راز)

در هر صورت (چه جذب وچه سلوک ويا توأمان) تا زماني که عاشق

 ، امانتِ حياتِ انديشه را که انانيتِ وي، هستي خود را مديون

 اوست واگذار ننموده است،⁽³⁷⁾هنوز اراده ي انساني است که با

عطف به قدرتِ هستي موهوم اَش، در جهتِ انتخابي اَش  اقدام به

قيام ميکند ونسبت اين "اراده وقدرت" بسته به مرتبه ي انديشه ي

وي اظهار وجود مي­نمايد .

چون نمردي ونگشتي زنده زو،ياغي اي باشي به شرکت مُلک جو776/4

مرده شو تا مخرج الحي الصمد     زنده اي زين مرده بيرون آورد 551/5

چون چنين بُردي است ما را بعد مات راست آمد" ان في قتلي حيات"

 4187/3

جان بسي کندي واَندر پرده اي   زانکه مردن اصل بُد، ناورده اي  723/6

تا نميري, نيست جان کندن تمام ، بي کمال نردبان نايي به بام  724/6

وصِرفِ شناسايي صفتِ حيات براي خداوند، انسان را از هستي

موهوم خودش نمي رهاندو خداي مرده ي وي را زنده نمي­گرداند

چرا که مصداق هر ايماني، عملي صالح خواهد بود، که در اين

موقعيت، پذيرش تماميتِ نيستي است.

مسلماً دارنده ي چنان خداي مرده اي، به دليل پوششهايي که

 هنوز از خويش برنگرفته است درآينه ي وجودِ خويش، خدايش را

______________________________________________

37) تلقين ذکر حيات نيز در همين راستا انجام ميگيرد که با توجه به

 جمعيت حواس بيروني ودروني ، تجلي صورت ملکوتي رب در  مظاهر

مختلف هستي انجام پذيرد و وحدت بروز يابد.

جمله اجزاي جهان پيش عوام   مرده وپيش خدا دانا ورام     ۸۶۰/6

پر همي بيند سراي دوست را     آنکه از نور الهَستش ضيا   865/6

58

______________________________________________

ضعيف و شرمسار احساس مي­کند!

عشق بر مرده نباشد پايدار     عشق را بر حّي جان افزاي دار  3272/5

ما در اين دهليز قاضي قضا     بهر دعوي الستيم و بلي        174/5

که بلي گفتيم وآن را زامتحان   نقل وقول ما شهودست وعيان  175/5

از چه از دهليز قاضي تن زديم   نه که ما بهر گواهي آمديم؟    176/5

تابِنَدهي اين گواهي اي شهيد ،تو ازاين دهليز کي خواهي رهيد؟180/5

ور نکردي زندگاني منير  ،  يک دو دم مانده است مردانه بمير    724/6

يک زمان کار است بگذار وبتاز    کارِ کوتَه را مکن بر خود دراز    181/5

شرط تسليم است نه کار دراز    سود نبود در ضلالت ترکتاز    4123/6

خواه در صد سال خواهي يک زمان  اين امانت واگذار و وارهان  182/5

با واگذاري امانتِ حياتِ انديشه به صاحبِ حقيقي اَش(درتوجه

 مداوم به يار)، ارزش جديدي در درون عاشق،آفرينش مي­يابدکه با

چيرگي بر انديشه ي انسان، تمام جنبه هاي هستي موهوم اَش را

نظير تدبير ومالکيت وفاعليت واراده وانتخاب وشناخت و...محو

 مي­نمايد وبا توفيق بر بقاي پس از فنا، تبديل "نه ي مقدس" به

"آري مقدس" کاملتر مي­گردد وحيات خداوند، در ذات، وبالتبع

 قيوميّتش در افعال وصفات به صحو مي­رسد: "هوالحي القيوم".

با بت زنده کسي چون گشت يار،مرده را کي در کشد اندر کنار 3590/5

وبلکه اين تغيير وتحول در همه ي هستي براي انسان مذکور رخ

مي­دهد وانسان مداري و مرده پرستي در بينش وي به خدامداري

وزنده پرستي تبديل مي­گردد، وخدا وآرمان ومعشوق ورب انتخابي

 عاشق، بر مدار ِتجرد وتوحيد، بر صراطِ مستقيم  خواهد بود .

 " ان ربي علي صراط مستقيم"  ^{(هود 56)}.

اي خنک آن مردکزخود رسته شد،در وجودِ زنده اي پيوسته شد 1535/1

واي آن زنده که با مُرده نشست    مرده گشت وزندگي از وي بجست

1536/1

جان نامحرم نبيند روي دوست  جز همان جان،کاصلِ او از کوي اوست 

 4680/3

گفت اي جان رميده از بلا      وصل را ما در گشاديم الصلا   4682/3

اي خودما بيخودي ومستي اَت،اي زهستِ ماهماره هستي اَت 4683/3

با تو بي لب اين زمان من نوبنو   رازهاي کهنه گويم مي شنو   4684/3

گوش بي گوشي در اين دم بر گشا   بهر راز يفعل الله ما يشا  4686/3

واگذاري حيات مجوز انتخاب رانيز از بنده به خداوند منتقل ميسازد:

 عاشق حقی وحق آن است کو   چون بيايد نبود از تو تای مو  4621/3

همچنين جويای درگاه خدا    چون خدا آمد شود جوينده لا   4658/3

که اين واگذاری انتخاب⁽³⁸⁾ در مورد انتخابِ رب، به انتصابِ خليفه(رب

 مضاف اتنصابی) می انجامد.

 ---------------------------------------------------------------------

 38) ميان انتخاب ِنفي ِانتخاب ؛که با اختيار کامل صورت مي­گيرد

 (وتداوم آن که دم به دم برقرار است)، وچشم پوشي از انتخاب

،که فرار از مسئوليتِ انتخاب است ؛ تفاوت از زمين تا آسمان است .

منتهاي اختيار آن است خود   که اختيارش گردد اينجا مفتقد   402/4

با اين توضيح مشخص ميشود که انتخابِ رب مضاف توسط رهرو ،

نشانه ی هستی(خوديت) وی است هرچند رب انتخابی وی،

همان رب منتصب خداوند باشد، چرا که رهرو با توجه به مرتبه ی

خويش اقدام به انتخاب رب نموده است، ورب انتصابی حضرت کمال

را نيز در همان سطح مرتبه ی انديشه اش ادراک مي کند.

اوليا را همچو خود پنداشتند    همسری با انبيا برداشتند       265/1

59

___________________________________________

واگذاري کل امانت هستي، جواز ورود به بهشتِ جان مي باشد

وخروج حضرت آدم از بهشتِ وحدت، به دليل ِ عدمِ اطاعتِ اَمر

پروردگار مبني بر نزديکي به شجره ي ممنوعه بوده است که دقيقاً

با عدمِ واگذاريِ هستي اَش در آن موقعيت، هماهنگي دارد؛ پس

وجودِ خواسته اي غير از خواسته ي حضرت دوست, وبالتبع تلاشي

 در جهتِ غير خواسته ي او(هرچند ناخودآگاه ويا به سبب استغراق

در تشبيه)، باعثِ نزديکي به درختِ معرفت جزئي, ونتيجتاً موجبِ

خوردنِ ميوه ی تمايز گرديده است، وچون اين شناخت وتمايز ، در

کمال تنزيه وتشبيه (که مختصِ محمد^(ص) وآل او^(ع) مي­باشد) نبوده

است،موجبِ ظهور دوگانگي موهوم در همه ي زمينه هاي هستي

، وتمايز ِموهوم ِ ^" خوب وبد^{" (39)} گشته است که نتيجه ي آن، خروج

از بهشتِ يگانگي جان، وهبوط ِ توجه لطيفه ي انساني به زمين ِ تن

 شده است.

لا تواخذ اِن نسينا شد گواه ، که بود نسيان به وجهي هم گناه  4105/5

حاش لله اين حکايت نيست هين ،  نقدِ حال ما وتوست اين خوش ببين

290۰/1

اصولاً معرفت ، زماني حقيقي محسوب مي­شود که با دارنده ­اَش،

اتصال وتداوم داشته باشد. پس هر شناختِ مرکب (وبالتبع فاني)

جزو داشته هاي بيروني(چه ذهني ويا عيني)، وغيراصيل محسوب

می­گردد. لذا عارف بايستي لطيفه ي تجرد را در خود (يا درمعروف

(چون فرقي ميانشان نيست)) به ظهور رسانده باشد تا به اتصال،

پيوسته گردد. والبته به نسبتِ اتصال به هر دانسته اي، دانا وداراي

آن مي گردد.

هست الوهيت رداي ذوالجلال   هر که در پوشد بر او گردد وبال  533/5

----------------------------------------------------------------------

39)ابوالحسن خرقاني ميفرمايد: نه نيکي داشته باش ونه بدي ، که

 خواهان او ،از نيک وبد  بايدکه فراتر رود. 

60

___________________________________________

فتنه ي توست اين پر طاووسيت  که اشتراکت بايد وقدوسيت  535/5

هر که او بر در، من وما مي زند  ردِ باب است او و بر لا مي­زند  3055/1

آن مني وهستي اَت باشدحلال ،که دراو بيني صفات ذوالجلال 3573/4

لقمه ونکته است کامل را حلال ، تو نه اي کامل، مخور، مي­باش لال

1621/1

سايه هايي که بود جوياي نور    نيست گردد چون کند نورش ظهور

4660/3

چون برآمد نور،ظلمت نيست شد    ظلم را ظلمت بود اصل وعضد 

 4636/3

چون نه اي دروجهِ اوهستي مجو ، کل شي ءٍ هالک الا وجهه 3052/1

البته از طرفي بايد توجه داشت که دوري از يگانگي ِ عاشق

ومعشوق ، باعث طلب، ونتيجتاً آغاز داستان عشق مي­گردد

(اگرچه باعثِ اين هجران نيز، ناز ِمعشوق است که طالبِ صادق

مي­طلبد و...)، وطلبِ جاودانگي که منجر به عدمِ اطاعتِ اَمر

ِپروردگار شده است، خود نشان از خواسته ي فطري آدم مبني بر

تجرد بوده و هست، چرا که جاودانگي، جز در تجرد ويگانگي امکان

پذير نيست .

چو خاموشي است رنگ جاودانی    به رنگ جاودان شو تا بماني

 منتها راهِ رسيدن به آن، فناي هستي ِعاشق در هستي

ِمعشوق، وچنگ زدن به ريسمان ِاطاعتِ امر ِدوست است، ونه 

درمعرفتِ مظاهر او(که نتيجه وانگيخته محسوب مي­شود) ؛ که :

"حديث دوست همه ناز است نه راز ".

اين قدر تخمي که ماندستت بباز   تا برويد زين دو دم عمر دراز 1267/2

تانمرده است اين چراغ باگهر، هين فتيله اش ساز وروغن زودتر 1268/2

هين مگو فردا که فرداها گذشت   تا به کلي نگذرد ايام کشت  1269/2

عيسي روح تو با تو حاضر است    نصرت ازوي خواه کو خوش ناصر است

  450/2

جاي دخل است اين عدم،از وي مَرَم،جاي خرج است اين وجودبيش وکم

   680/2

کارگاهِ صنع حق اين نيستي است  پس برون کارگه بي قيمتي است  

۶۹۰/2

پس درآ در کارگه يعني عدم     تا ببيني صنع وصانع را به هم     762/2

از خدا غير از خدا را خواستن     ظن افزوني است کلي کاستن 773/۵

61

_____________________________________________

 

توضيح جهان بيني وصفات کمال­گرايي

واگذاري امانت درپله هاي مختلف، دقيقا ًبا صفاتِ جبروتوکل

دروجودِسالک هماهنگ است چراکه رد ِهرامانتي به معناي سلب

اختيار ازخود و واگذاري آن به حوزه ي اختياراتِ وکيل مي­باشد.

همانطورکه پيش از اين ذکر شد؛ شايسته است حفظِ قالب­ها با

برنامه ريزي بلند مدت، هماهنگ با آزادسازي انديشه صورت بپذيرد

لذا در توکل نيز واگذاري اختيارات، بر حسب امر معشوق، در

راستاي استفاده از اسباب صورت مي­گيرد. وبه قول معروف: توکل

نفيِ رؤيت اسباب است؛ نه ترک اسباب. بلکه خودِ اطاعتِ امر،

نشاندهنده ي توکل صادقانه مي­باشد.

البته بايد توجه داشت که متوکل، هيچ توقعي از وکيل مبني بر

حفظ ِ شتر ِهستي اَش ندارد و حتي اگر طبق قوانين ِمعشوق

(وکيل)، چنين نتيجه اي(حفظ)، محصول ِتوکل ِخالصانه باشد، بازهم

چنين انتظاري وخواسته اي، شايسته ي توجهِ متوکل نخواهد بود،

چرا که اين نوع توکلِ ناآگاهانه واز سر خواهش، به شعاري رياکارانه

مي­ماندکه هم خدارا مي خواهد وهم شتررا !  که نوعي شرک

خفي است.

چون نداند سير، مي­راند چو عام  بر توکل مي نهد چون کور گام 2899/4

بر توکل، تا چه آيد در نبرد       چون توکل کردن ِِِِِِِاصحابِ نرد     2900/4

دور ازعاشق که اين فکر آيدش  ور بيايد خاک بر سر بايدش    4418/6

عشق ارزد صد چو خرقه ي کالبد ، که حياتي دارد وحس وخرد 4419/6

خاصه خرقه ي ملک دنيا که ابترست

   پنج دانگ هستي اَش دردسر است          4420/6

عاشقان را شادماني وغم اوست  دست مزد وخدمتِ اُجرت هم اوست

586/5 

درحاليکه متوکل موحد در مقام تسليم، تنها خواسته ي حضرتِ

کمال را در نظر دارد وبس، پس بر حسبِ وظيفه ي عاشقانه ي

انديشه اَش مبني بر خواسته ي حضرتش، وظيفه ي دنيايي اَش را

نيز به انجام مي­رساند . ⁽⁴⁰⁾

به عبارت ديگر، بستن پاي شتر در راستاي استفاده ي صحيح از

اسباب وعلل،خود پيروي از امرِ دوست،مبني بر توکل به خواسته -

--------------------------------------------------------------

40)البته با پيش­بيني قوانين ثابت وسنن آفريدگار،رهرو مبتدي،

 اميدواري وصول به نتيجه را داردکه اين اميدواري نيز خود تفضلي

 است از حضرتش بر آدمي، تا در جهت کمال کوشش نمايد.

آب راآبي است کو ميراندش ،روح را روحي است کو ميخواندش 1274/3

هست بر اسباب، اسبابي دگر ،در سبب منگر،در آن افکن نظر 2516/3

اين سبب را آن سبب عامل کند   باز گاهي،بي بر وباطل کند  845/1 

 اين سبب را محرم آمد عقل ها، آن سبب را هست محرم انبيا 846/1

۶۲

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

-هاي اوست، چرا که اسباب نيز گونه اي جبر الهي است که به

صورتِ قوانين ِنسبتا ً ثابت، بارز گشته است.

جهد کن کز جام حق يابي نوي  بيخود وبي اختيار آنگه شوي  3105/5

آنگه آن مي را بود کل اختيار  تو شوي معذور مطلق مست وار 3106/5

کي کند آن مست جز عدل وصواب  که زجام حق کشيده است اوشراب

  3108/5

قول بنده :  " انشاءالله کان "  ، بهر آن نبود که تنبل کن در آن  3111/5

امر،امر آن فلان ِخواجه است هين    چيست؟يعني با جز او کمتر نشين

3121/5

ِگردِ خواجه گرد،چون امر آن ِاوست   کو کشد دشمن،رهاند جان دوست

  3122/5

بلکه در مجمع تنزيه وتشبيه ، هر سبب وعلتي، نه تنها خواسته ي

مسبب الاسباب است بلکه مسبب الاسباب وعلت العلل، در هر

سبب وعلتي (معلوم ويا نامعلوم) دخيل است .

چشم دريا ديگر است وکف دگر   کف بهِل وز ديده ي دريا نگر  1270/3

جنبش کف­ها  زدريا روز وشب   کف همي بيني،ودريايي عجب 1271/3

ما چوکشتيها به هم بر ميزنيم  تيره چشميم ودر آب روشنيم 1272/3

اي تودر کشتي تن رفته به خواب   آب را ديدي،نگر در آبِ آب 1273/3

جبر نيز نزد کمال جو ، انتخابي ارزشي است  ودلايل وي در انتخابِ

اين ارزش ،دقيقا ً به ارزش هاي خاص ِمرتبه ي انديشه اَش بر

ميگردد، در مرتبه ي" جان" نيز، جبر مطلقي که عاشق را دربرگرفته

 و سايه ي⁽⁴¹⁾اختيار را بکلي از زندگي دروني (وبالتبع بيروني) وي

محو کرده است، جبري عاشقانه است که جبر­هاي فلسفي و

مکانيکي و علمي..  را در احاطه ي خود دارد.

به عبارتي عاشق ِکمال در هر مرتبه، اختيار ِخويش را به خواسته و

اَمر ِمعشوق واگذار مي نمايد، خواه اختياري در حدودِ مشخص يا

غير مشخص  وجود داشته يا نداشته باشد(البته صِرفِ وجود

اختيار، اِتمام حجتي براي انتخابِ عقيده وجهاد مختارانه است)،

ودرجه ي ظهور بيروني اين جبرِ عاشقانه، بستگي به درجه ي

خلوصِ نيت وي دارد، مسئوليت­هاي وي نيز در همين راستا،

عاشقانه است که بسته به موقعيت، متفاوت خواهند بود.

البته جبر واختيار دو تعين هستند که تا زماني که يکي از آنها

نمايان باشد، ديگري نيز اِبراز وجود مي­نمايد، ولي با نفي اختيار

--------------------------------------------------------------------------

41) چنانکه فرموده اند:اختيار همچون سايه اي از هستي حقيقي

 (نور) است که هرچه به منبع نور نزديک­تر مي شويم ، سايه محوتر

(والبته نور محيط تر) ميگردد تا در اتصال به منبع ،که هستي  ِاختيار

محو گشته و هستي نور، احاطه ي کامل مي يابد.

63

______________________________________________

موهوم، تعين جبر نيز ناپديد مي­گردد ومسلما ً هرکس به

هرنسبتي که خود را مختار مي­بيند، در واقع امانتِ اختيار را به

همان نسبت به معشوق واگذار ننموده است، وبه همان نسبت به

انانيتِ خويش وابسته است ومجبوريتِ نسبي شخص نيز، بسته

به تفويضِ اختياراتش، در محدوده ي" عقيده وجهاد " ، به معشوقِ

خويش خواهد بود که از آزادي بي قيد وشرط، تا مراتبِ مدرجِ

بندگي، قابليتِ جولان دارد.

حق نيز در رابطه با صفاتِ توکل وجبر، جز همان امانت نيست ودر

مرتبه ي "جان" ،که جانِ انساني، زنده به حياتِ معبود گشته است

همه ي حقوق (چه دادني وچه گرفتني)، متعلق به حضرتِ حق

است ، وبنده ي حق همچنانکه واگذاري حق را در مراتب تنزيه به

کمال رسانده است، در مجمع تنزيه وتشبيه(ومجمع جسم

وانديشه،ومجمع کثرت ووحدت ) نيز در راستاي بندگي عاشقانه(در

حدِ درجه ي بندگي اش در احاطه بر بيرون) ، قيام به احقاق حقوقِ

حضرتِ حق در مراتب کثيره ي خودِاو مي­نمايد.⁽⁴²⁾

اين درختِ تن عصاي موسي است ، که اَمرش آمد که بيندازش ز دست 

 3576/4

تا ببيني خير او وشر او      بعد از آن برگير اورا ز اَمر ِهو        3577/4

در مقامي زهر در جايي دوا    در مقامي کفر ودر جايي روا    2599/1

گرچه آنجا او گزندِ جان بود    چون بدينجا در رسد درمان شود   ۲۶۰۰/1

از صفاتش رَسته اي والله نخست    در صفاتش باز رو چالاک وچست

 4182/3

چون که گم شد جمله، جمله يافتند    از کم آمد سوي کل بشتافتند

4579/6

واحاطه ي بينش "انسان جاني"، دراِحقاقِ حقوق وجهت­منديِ

متشابهاتِ اجزاي هستي (در انفاس و نفوس) به سوي عقيده ي

محکمِ توحيد، داراي مدارج است که مراتبِ انبيا واوليا را مدرج مي­

نمايد ودرجات بندگي از تجردِفردي تا انفرادکامل؛ در سفر چهارم را

شامل مي شود.

ويکي از دلايل خاتميتِ پيامبر اکرم ، در دارا بودن اين بينش کامل

مي­باشد که هيچ تر وخشکي را فرو نمي­گذارد، والبته اين خاتميت

به معناي جامعيت وکمال است.

بهر اين خاتم شده است او که به جود     مثل او نه بود ونه خواهند بود

 171/6

-----------------------------------------------------------------------------

42) بايزيددر زمينه ي خدمت به مادر،که اعم است از همه ي خدمتها

و اِعمال ِحق ، مي­فرمايد: آنچه ابتدا فرو گذاشتم ،در انتها برداشتم.؛

آنچه جگرسوزه بود بازجگرسازه شود.

64

_______________________________________________

همچنانکه نسخ شرايع پيشين به معناي احاطه و جامعيتِ آخرينِ

آنهاست که دربردارنده ي اجزاي خويش مي­باشد.

هرفرد انساني (در هر سطحي از انديشه)، بسته به تسليم در

مقابل وجهه ي اَمر الهي در همه ي تجليات ومظاهر هستي،

وجهت مندي اُمور در جهتِ توحيد وتجرد، داراي ديني خواهد بود که

درجه ي کمال آن نيز به مرتبه ي انديشه اش باز مي­گردد.

مبنا ومشروعيتِ اِحقاق حق، والبته همه ي تلاش­هاي هرکس نيز

به معشوقِ وي راجع مي­شود که در موردِ انسان ِجاني، اين مبنا

"رب العالمين"  است، ودراين احقاقِ حقوق، استفاده از شمشير

محمد^(ص) ويا بهره گيري از سيلي مسيح^(ع) براي وي بسته به

موقعيت، کاربرد مي­يابد.

آن پسر را کش خضر ببريد حلق   سّر آن را در نيابد عام خلق  224/1

آنکه از حق يابد او وحي وجواب    هرچه فرمايد بود عين صواب 225/1

آنکه او بخشد، اگر بکشد رواست  نايب است ودستِ او دست خداست

226/1

همچو اسماعيل پيشش سر بنه    شاد وخندان پيش تيغش جان بده

  227/1

آنکه بهر خود زند اوضامن است، آنکه بهر حق زند او آمن است  1515/6

چون شدي بي خود هرآنچه تو کني   مارميت اذ رميت ايمني  1523/6

هرچه گيرد علتي علت شود     کفر گيرد کاملي، ملت شود   1613/1

وهدف اصلي آن است که ابوسعيد ابي الخير فرمود:

"هرکس در(جهت کمال) گامي به پيش نهد".

واين اساسي ترين خواسته ي حضرت رب العالمين ومبناي همه ي

اوامر اوست که بندگي جز در تسليم به حضرتِ کمال، جز بردگي

محسوب نمي گردد.

 شرطِ لازمِ نمود ِعدالت در عالم بيرون نيز، قرار گرفتن در جايگاه

حقيقي خويش ، يعني بندگيِ حقيقت وکمال وآزادگي مي باشد

چرا که وقوف بر شرايط وشروط ِخير وکمال ِهر موجودي، نياز به

بينش کامل دارد وميانه روي به عقل وهوش ناقص، معلوم واجرا

نميگردد .

ودرجه ي کمال آدمي در احقاقِ حقوق موجودات واجراي عدالت ، با

درجه ي کمال وي در بندگي ِحق ، هماهنگ است.

البته عدالتِ الهي براساس مقياس الهي است نه مقياس بشري،

وخداوند درهر "خلق واَمري"، جنبه ي تکميل وترفيع همه ي

 موجوداتش خصوصاً انسان را مدِ نظر داشته وتضادها وکمبودها نيز

65

________________________________________________

همچون هماهنگيها و فزوني ها، در جهتِ مذکور آفريده شده اند

ولي بني بشر، اين جايگاه را نشناخته وبا برداشتهاي ناقص

وعجولانه ي خويش، معترضِ خير ِ محض ميگردد.

آن خطا ديدن زضعف ِعقل اوست   عقل کل مغزاست وعقل ماچوپوست

 3743/1

قاضياني که به ظاهر مي تنند   حکم بر اَشکال ظاهر مي­کنند 2175/4 

وصراطِ مستقيم نيز جز بندگي حضرتِ حق نمي­باشد که

" اَن اعبدوني هذا صراط مستقيم"، واستقامت بر صراط مستقيم

(با هر بينشي ودر هرسطحي) نيز نياز به بندگي دمادم ونقدينگي

 بينش توحيدي درهر دم ( از لحاظ رواني ) دارد.

مومنا ينظر به نورالله شدي      از خطا وسهو ايمن آمدي     1855/4

نيست اين ينظر به نورالله گزاف     نور رباني بود گردون شکاف 3400/4

بايد توجه داشت که نقدينگي  فقط يکي از صفاتِ کمال است

وصِرفِ نقدينگي حتي در جهتِ صعودي کمال ،نشاندهنده ي

جامعيت نيست چرا که اين صفت در مراتب مختلف ميتواند وجود

داشته باشد.

نقد صوفي نه همه صافي بي غش باشد 

   اي بسا خرقه که مستوجب آتش باشد  

منتها در مرتبه ي جان (که محيط بر همه ي مراتبِ پيشين است)،

اين نقدينگي، جان پرور است والبته  انسان جاني همه چيزش نقد

وزنده است؛ از آفرينش انسان وموجودات وقرارگاهِ بهشتِ ازلي

ِانديشه ي انساني، وميوه ي ممنوعه، وهبوط انديشه، واحوال

پيامبران،وشريعت،ورستاخيز، ودوزخ وبهشتِ ابدي ِمدرج به درجاتِ

فعليتِ اخيره ی انساني⁽⁴³⁾و....  ومسلما ارزش نسبي جهان بيني

به نقدينگي بينش آن نيز وابسته است.

هين در اين بازار گرم وبي نظير   کهنه ها بفروش ومُلکِ نقد گير  885/6

آنچه حق است اقرب از حبل الوريد  تو فکنده تير فکرت را بعيد 2353/4

هر که  دوراندازتر او دورتر   وزچنين گنجي است اومهجورتر     2355/4

و هر موجودي، بسته به موقعيت هاي بيروني (زمان ومکان)؛والزاما

انسان بسته به موقعيتِ دروني (روان)، جايگاهي دارد که وابسته

به دم است، وعادل، بسته به اِحقاق حقوق ِ اَنفاس ونفوس ،در

اين موقعيت­ها، درجه ي احسان مي­يابد ويا برعکس.

--------------------------------------------------------------------------

43)مسلما ًمجموع دم هاي نقد، به دم آخر مي انجامند که نقطه ي

ابديت ِآدمي ودرجه ي انساني اَش مي­باشد، وبا مجموع ارزشهاي

نقدش در مرتبه ي انديشه اش متناسب خواهد بود.ودر مورد انساني

که دم به دم در نقدينگي وحضور به سر می برد؛ نقطه ي ازل وابد،

مجتمع هستند.

پس قيامت نقد حال تو بود   پيش تو چرخ وزمين مبدل شود   3262/4

۶۶

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

چرا که عدالت واحسان ، از يکديگر منفک نمي­باشند، ومحسنان

که وجهه ي امر الهي را مد ِنظر دارند مسلما ًبر اجراي عدالت

صاحب نظرند .

 وبا توجه به اينکه سنجش بر اساس موقعيتِ نسبي⁽⁴⁴⁾، موضعي

است که گريز انسان در دنياي نسبيات، ازآن نه مقدور ونه به صلاح

است، لذا صراط مستقيم نيز به همان وجهه ي الهي⁽⁴⁵⁾ وابسته  

است که چه بسا درهر لحظه براساس موقعيت، سمت وسويي

مخالفِ لحظه ي پيشين داشته باشد(اگرچه مسلم است که

جهتش الهي مي­باشد).پس صراط (وهر آنچه به صراط راجع می

شود)درهردم وابسته به موقعيت درونی است واحکام واخلاق

اموری اعتباری می­باشندکه صحتِ آنها،به جهت انسان بستگی

دارد. 

نور حسي ميبرد سوي ثري   نور حق اَش ميبرد سوي عُلي  1294/2

"ما رميت اذ رميت"گفت حق    کار حق بر کارها دارد سبق  1305/2

چون زخود رستي همه برهان شدي 

 چونکه بنده نيست شد،سلطان شدي   1320/2

حکم بر دل بعد ازاين بي واسطه     حق کند چون يافت دل بي رابطه

 3366/1

آفتاب آمد دليل آفتاب      گر دليلت بايد از وي رو متاب      116/1

صورت هاي کثيرِشريعت،طريقت،خدمت،اخلاق،وظايف اجتماعي

و...از ديدگاه ِبنده ي رب العالمين وظايف کثيره اي هستندکه بسته

به موقعيت ومصلحت  بر اساسِ امرِدوست که اعتدال حقيقي را

دربردارد، بر عالم کبيرکه اينک"تن ِانسانِ جاني" محسوب مي­شود

اِعمال مي­نمايد.

-----------------------------------------------------

44)به طور کلي دونوع سنجش وجود دارد 1- مطلق 2- نسبي 

درسنجش مطلق ، امور نسبت به کمال مطلق، ارزش گذاري مي گردند

که عقل کل در اين نوع قياس، صاحب­نظر ميباشد، ولي در سنجش

نسبي (که صورت هاي کثيري مي تواند به خود بگيرد)،امور بسته به

موقعيت سنجيده مي شوند وخليفه ي الهي در روي زمين بسته به امرِ

حضرتِ حق مبني بر جهت بخشيِ هرچه بيشترِ هستي،در جهت ِتوحيد

و تجرد،به اين کار مبادرت مي­ورزد(والبته ديگران نيز به نسبتِ کمالشان

قادر به اِعمال اين جهت بخشي هستند).

"ليک اوسط نيز هم با نسبت است"     3531/2

45) "ومن احسن دينا ممن اسلم وجهه لله وهو محسن وتبع مله

 ابراهيم حنيفا..."    سوره­ نساء  125  

   "ومن يسلم وجهه الي الله وهو محسن فقد استمسک بالعروه الوثقي

      و الي الله عاقبه الامور"         سوره­ لقمان  22 

67

___________________________________________________

 

بايد توجه داشت که؛ تفّقه در مراتبِ مختلفِ انديشه، به سطح

مرتبه ي انديشه ي فقيه وتخصص وي باز ميگردد

لذا تفقه واستنباطِ اُمور در مراتب کماليه، درحيطه ي اختياراتِ

انسان جاني است که محيط بر مراتب وشرايطِ مُلکي است.

البته مصلحتِ مذکورنيز همانندِ همه ي اسما وصفاتِ ديگر،

درهرمرتبه اي معناي خاص ِ خودرادارد که لازم به ذکر نيست، ولي

به طورکلي نزدِ انسان ِکمال طلب (بر خلافِ جزم گرا) مصلحت نه

به معناي حفظِ مرتبه ودرجه ( شخصي وگروهي)، بلکه به معناي

حفظِ"جهت" است که دقيقا ًبا پويايي حقيقت، وخواستِ لحظه اي

کمال، همگام است. والبته "مصلحتِ هر کس، نمود ِصلاح وحقيقتِ

آن شخص مي­باشد".⁽⁴⁶⁾

لزومِ راهنما نيز اولويتاً بر اساسِ" تعيين جهت" مصداق مي­يابد که

اين تعيين جهت در موردِ جزئيات، به تعديلِ فرايضِ اخلاقي، وحکم

به سنن واحکام فرعي وبيروني مي­انجامد وبه همين علت، اصلِ

دعوتِ انبيا؛ دعوت به خداي يکتا بوده ،که بسته به موقعيت، به

صورتِ دين و روشی جديد ارائه شده است و اطاعت بر امر ونهیِ ِ

اين احکام، چون بر خلاف ِخواسته ی نفس می­باشد، تکليف اَش

نام نهاده اند که بايستي به کُلفَت، وادار به انجام نمود . (و لفظ

ِتکليف بر خلافِ گمان ِشايع؛ صرفا ًبه معناي انجامِ وظيفه نيست).

واز آنجا که هيچ عامي بي خاص نمي­باشد،گذشته از تعيين احکام

کلي وقوانين نسبتا ً ثابت، تعيين وتشريح احکام جزء، وتکاليفِ

 شخصي ،بسته به موقعيت­هاي کثير، متفاوت خواهد بود.

در ضرورت هست هر مردار پاک   بر سر منکِر زلعنت باد خاک 3416/2 

لعنت آن باشد که کژ­بين اَش کند     حاسد وخودبين وپرکين اش کند

2513/2

وچون کمال بي انتهاست، وجودِ راهنما نيز در مراتبِ مختلفِ کمال

به نسبتِ نزديکي به محتوا ومنظور فطري، جنبه ي تخصصي تر

ومعنوي تري خواهد يافت .

ازآنجا که ايدئولوژي، تلاش بيروني ِانگيزه هاي دروني ِمجاهد است،

لذا اُستواري ايدئولوژيِ انسانِ حق­گرا نيز در اين نکته است که

همگام با حقيقتِ وجودی اَش (فردي واجتماعي) ، همواره در تغيير

وتکامل است.

------------------------------------------------------------------

46) غدير نمونه ي بارز ترجيح حقيقت (توسط صالحان حقيقي) بر

مصلحت است، هرچند از ديدگاه بيرونيان به واقعيت نپيوسته باشد.

۶۸

___________________________________________

بيزارم ازآن کهنه خدايي که توداري،هر لحظه مرا تازه خدايي دگرستي 

وتلاشهاي آدمي در هر مرتبه،نمودِ تسلطِ خواستِ معشوق ِهمان

مرتبه است که دين ِآدمي رانيز نمودار است،ودر موردِ انسان جاني

 نيز :      ملت عشق ازهمه دينها جداست

           عاشقان را ملت ومذهب خداست⁽⁴⁷⁾      1770/2

لذا:

 گر کند رد از براي او کند      ور قبول آرد همو باشد سند     876/5

گريه ي او، خنده ي او، نطق او     نيست از وي،هست محض خلق هو 

   1330/5

ور سر مويي زوَصفش باقي است    اونه ازعرش است،اوآفاقي است

1798/5

واين تلاش­ درجهتِ انجامِ وظيفه­ عاشقانه است،نه وصول به نتيجه ،

زيرا نتيجه ي مطلوبِ وي رضاي⁽⁴⁸⁾ الهي است که آن هم، هردم از

لحاظ فاعلي وفعلي (پندار وگفتار وکردار) معيت دارد وجواز  نقدِ

اَعمال اوست که " اذا عرفت فاعمل ما شئت"

عصمتي که مر شما را در تن است  آن زعکس عصمت وحفظ من است

 3353/1

اين نکردست او وگر کرد او رواست  هرچه خواهدگو بکن محبوب ماست

 1876/5

هرچه محبوبم کند من کرده ام ، او منم،من او؛چه گردرپرده ام  1877/5

به علاوه وصول به نتيجه، جزو حدودِ اختياراتِ آدمي نمي­باشد وبه

همين دليل:              "مکرها در کسبِ دنيا بارد است" .  980/1

فعل را در غيب اثرها زادني است   وآن مواليدش به حکم خلق نيست

 1661/1

چرا که زندگي ومحدوده ي اختياراتِ هر مجاهدي درهر مرتبه اي،

در حدِ عقيده وجهاد است واين کلام گهربار که از لحاظ رواني،

اميدوارکننده ترين کلام در جهتِ اِدامه ي زندگي است ، محدوده ي

حوزه ي اختيار را نيز تبيين نموده است.

وبه همين علت، حضرتِ انسان، در پذيرش واقعياتِ هستي، راضي

وخشنود به قضاي الهي(که درحدودِ اختياراتِ وي نمي­باشد)است،

-------------------------------------------------

47) سوره­ انعام : آيات 160-161-162

48)آن قسمت از مشيت الهي که انسان در آن حوزه داراي اختيار مي­

باشد به دو بخش الف- رضاي الهي  ب- سخط الهي   تقسيم ميشود.

بخش رضابه اجزاي کلي  1- امر 2-  نهي 3- پسند 4- ناپسند

تقسيم بندي ميشود.    ابوالحسن خرقاني مي­فرمايد:

"رضا به تقدير، به از هزار هزار عمل ِبي رضا".

 آتش ابراهيم رانبودزيان ، هرکه نمرودي است گو مي­ترس ازآن 3310/2

کواگرزهري خورد شهدي شود ،تواگر شهدي خوري زهري شود 3430/2

69

______________________________________________

ودر استکمال بايدهاي حقيقتِ ذهني وعيني اَش (عقيده وجهاد)

⁽⁴⁹⁾ ، مطيعِ امر مولي ورضاي رب العالمين مي­باشد؛ هرچند

مختارحقيقي در مشيتِ خويش، مصلحت نداند که تلاش­هاي

خالصانه ي بنده اَش به نتيجه ي ازپيش تعيين شده ای (که در

توقع بيرونيان است) بيانجامد(واين همان "تسليم" خواهد بود).

میزنم با تو به جدتا زنده ام   من چه کاره ي نصرتم،من بنده ام 1089/3

ناخوش او خوش بود بر جان من    جان فداي يار دل رنجان من  1777/1

عاشقم بررنج خويش ودرد خويش  بهرخشنودي شاه فرد خويش1778/1

از غم وشادي نباشد جوش ما   باخيال ووهم نبود هوش ما    1803/1

باده درجوشش گداي جوش ما  چرخ درگردش گداي هوش ما 1811/1

لذا پذيرش واقعيتِ هستها وداشته ها، در تکوين الهي، منافي

تلاش در راه حقيقتِ بايدها وخواسته ها در تشريع وامرِ الهي نمي

باشد واين به معناي اعتراض (در اصطلاح بشري) وانتظار دم به دم

در اين مسير مي­باشد(که قاعدتا ً مورد پسندِ جزميون نخواهد بود و

البته از آنجاکه بسياربسياران(عوام)،همواره بر مصدرِصدر واقعند،

وحيطه ي عملشان نيز دنياي بيروني است لذا تحملِ محتواي

درونگراي جاني را دردنياي متعلق به خودشان نخواهند داشت).

راضي ام در کفر،زانرو که قضاست   نه ازين روکه نزاع وخبث ماست   

1369/3

کفراز روي قضا هم کفر نيست  حق راکافر مخوان،اينجا مايست1370/3

کفر جهل است وقضاي کفر علم    هر دو کي يک باشدآخر حلم خلم 

1371/3

زشتي خط زشتي نقاش نيست    بلکه از وي زشت را بنمودنيست

 1372/3

کفرهم نسبت به خالق حکمت است  

 چون به ما نسبت کني کفر آفت است   1997/1

به عبارتي اگرچه همه ي واقعياتِ هستي (حتي کفر) آنهم به

صورت زنده در هر دم، جهتِ خاص الهي دارندوانسان جاني با همه

ي هستي در صلح کل است، ولي از آنجا که هستيِ کبير همواره

تواناييِ برخورداري از مراتبِ بالاتري را داراست، بالتبع تلاش

ومجاهده در جهتِ ِکمال ِهستي، امري طبيعي، وبلکه اِجباري

عاشقانه وکمال جويانه است. 

وآنچه که فرموده اند: "  التصوف اعراض عن الاعتراض "، مربوط است

به اعتراض هايي که پيش از تکميل رخ  مي­دهد، ونه به وظيفه ي

الهي انسان جاني.

--------------------------------------------------------

49) عقيده وجهاد در مرتبه ي قلب ؛" ايمان وعمل صالح "، ودرمرتبه ي

جان؛"توجه به وجه الله واحسان" ناميده شده. والبته بايد توجه داشت

 که: اساسِ" بايدها " نيز از"هستِ حقيقي"  سرچشمه مي گيرد.

70

______________________________________________

 والبته همانطور که ذکر شد اعتراض وانتظار در مرتبه ي جان، به

معناي استکمال است.

آن شکايت نيست،هست اصلاح جان  چون شکايت کردن پيغمبران 

 776/4

ناحمولي انبيا ازاَمر دان     ورنه حمال است بَد را حلمشان    777/4

پس شکستن حق ِآن باشدکه او  مرشکسته گشته را داندرفو 3884/1

گر نديدي سود او در قهر او   کي شدي آن لطفِ مطلق قهرجو   243/1

گر کند بر فعل خود او اعتراض     زاعتراض خود بروياند رياض  3855/1

اعتراض اورا رسدبر فعل خود ،زانکه درقهر است ودر لطف اواحد 3856/1

اندر اين شهر حوادث مير اوست  در ممالک مالک تدبير اوست   3857/1

آلت خود را اگر او بشکند       آن شکسته گشته را نيکوکند   3858/1

رمز  ننسخ آية  او ننسها     نات خير درعقب مي دان مها     3859/1

مسلما ً نفي داشته هاي زنده ونقد، در جهتِ ظهور خواسته هاي

نقد وزنده، در واقع بينشِ مثبتي به هستي است، وخاص انسان

خدازنده مي­باشد که با توجه به اوامر ِعالم اَمر، در خلق اَعمال و

روش ها سعي مي­نمايد .

اين قدر بشنو که چون کلي کار    مي نگردد جز به امر کردگار  1905/3

چون قضاي حق رضاي بنده شد،حکم اورا،بنده ي خواهنده شد1906/3

بي تکلف،ني پي مزد وثواب ، بلک طبع او چنين شد مستطاب 1907/3

زندگي خود نخواهد بهر خَود    ني پي ذوق وحيات مستلذ    1908/3

بهر يزدان می زيد ني بهرِگنج ،بهر يزدان مي مُرَد نه ازخوف ورنج1910/3

هست ايمانش براي خواستِ او ، ني براي جنت واشجار وجو  1911/3

ترکِ کفرش هم براي حق بود     ني زبيم آنکه در آتش رود  1912/3

اين چنين آمد زاصل آن خوي او   ني رياضت ني به جست وجوي او

 191۳/3

آنگهان خندد که او بيند رضا    همچو حلواي شکر او را قضا    1914/3

بنده اي کش خلق وخوی اَش اين بود ني جهان بر امر وفرمانش رود؟

  1915/3

پس چرا گويد دعا  الا مگر       در دعا بيند رضاي دادگر       1919/3

آن شفاعت وآن دعا،نه از رحم خو     مي­کند آن بنده­ي صاحب رَشَد

 1920/3

رحم خود را او همان دم سوخته است  

 که چراغ عشقِ حق افروخته است  1921/3

دوزخ اوصاف او، عشق است واو   سوخت مَر اوصاف خود را موبه مو

 1922/3

البته نتيجه خواهي که امري بيروني است ،حاصل آينده خواهي

است ،که " ابوالوقتِ صافي" نيازي واحساسي به آن ندارد.

 " بلي من اسلم وجهه لله ، فله اجره عند ربه، ولا خوف عليهم

  ولا هم  يحزنون"    بقره 112

 ظاهراً اين عدم عاقبت انديشي ،به نظر مي رسد نقص ِنقدينگي

باشد که در مراتبِ پايين تر (حتي با عدم خوف وحزن) خودنمايي

مي­کند، ولي بايد توجه داشت که کمال ِمرتبه ي روح اين نقص را

برطرف مي­کند،چراکه با انگيزه ي صحيحِ کمال جو(جنبه ی فاعلی)

و زير بناي صحتِ عمل(جنبه ی فعلی){با مقياس رضاي دوست}،

71

________________________________________________

واحاطه ی عامل بر شناخت و اجرای عمل(هماهنگی مرتبه ی

فاعل و فعل)،آينده نگري مذکور، درکنهِ هرفعليتي نهفته است⁽⁵⁰⁾

از جنبه ي روانشناختي نيز، رضايت به قضاي الهي وقبولِ وضعيتِ

موجود به عنوان بهترين وضعيتِ ممکن، آنهم با مطلوبيتِ کامل ايده

آل (خداي زنده با همه ي کمالاتش)، بهترين موقعيتِ رواني را

دربردارد،که بهشتي دروني است وزبان حالِ چنين شخصي (که به

معناي واقعي آزاد است)، در رابطه با واقعيتِ هستي وعبور ازآنها،

مترنم به اين کلام است :

جان براي امر او داريم ما     گر که ريگي گويد او کاريم ما     2929/3

ما براين درگه ملولان نيستيم    تا ز بُعد راه هرجا بايستيم    2932/3 

دل فرو بسته وملول آن کس بود   کز فراق يار در محبس بود    2933/3

دلبر ومطلوب باما حاضر است   درنثاررحمتش جان شاکر است 2934/3

هر که پايندان وي شد وصل يار   اوچه ترسد از شکست وکارزار4060/5

روزها گر رفت گو رو باک نيست،تو بمان اي آنکه چون تو پاک نيست16/1

با توجه به جنبه هاي روانيِ گفته شده مي­توان مراتبِ صدر را به

درجاتِ دوزخ ، ومراتبِ قلب را به درجاتِ برزخ، ومراتب جان را به

درجاتِ بهشت نسبت داد، که مسلما ً مقايسه اي نسبي است

وجايگاهِ ابدي هرکس، علي القاعده همان خواهد بود که نقداً به آن

آرامش مي­يابد وبهشتِ نقدِ وي محسوب مي­گردد (البته سرگرم

شدن به عَرَض ها را مي­توان نوعي احساس کاذب به شمار آورد).

نار دوزخ جز که قشر اِفشار نيست      نار را با هيچ مغزي کار نيست

 3928/6

ور بود بر مغز ناري شعله زن    بهر پختن دان نه بهر سوختن   3929/6

يک خيال نيک، باغ آن شده     يک خيال زشت راهِ اين زده     3043/5

تو گناهي کرده اي شکل دگر   دانه کِشتي،دانه کِي ماند به بَر 3450/3

چون زخشم آتش تو در دلها زدي    مايه­ي نار جهنم آمدي     3472/3

خشم تو تخم سعير دوزخ است  هين بکش اين دوزخت راکين فخ است

 3480/3

کشتن اين نار نبود جز به نور      نورک اطفا نارنا  نحن الشکور  3481/3

گر تو بي نوري کني حلمي به دست 

آتشت زنده است ودر خاکستر است     3482/3

تا نبيني نور دين ايمن مباش    کآتش پنهان شود يک روز فاش  3484/3

اگر جهت حلاجي، وظيفه ي صادره از معشوق را در مرتبه ي جان

حذف کنيم، عملي براي انسان ِ"خدا زنده" باقي نمي­ماند چرا که

---------------------------------------------------------------------------

50)البته شرط­ِ کافی برای صحتِ هرتلاشی، بررسیِ احتمالاتِ وصولِ به

نتيجه نيزمی باشد که خود، زيرمجموعه ی صحتِ فعلی است. مسلما

باتوجه به اسبابِ علّی، هرچه انتخاب آگاهانه تر باشد؛ صحتِ فعل،

پررنگ تر است.

72

_______________________________________________

 

انديشه ي وي مجرد وبي نياز است، واعضاي وي به تبعيت ازکانون

انديشه اَش، ازحرکت بازمي­مانند واين نگاهي صعودي وروبه ربوبيت

 است که:          "من رضي بالتقدير ،ترک التدبير"     وبالتبع  

              "من شهد المقدور من الله، بقي بلا حرکة والاختيار".

واين نيستي، تفضلي است از حضرت کمال بر بنده اَش که به زبان

حال گويد: از من بزرگوار­تر کيست. اما از جنبه ي عدل الهي (که

صورتي ديگر از فضل اوست)، واز ديدگاهِ عبوديت،  انسان مذکور

به فقرِ ذاتي خود نگريسته وگويد از من زارتر کيست؟ 

که وظيفه ي عبودي وعاشقانه ي وي، همه نياز ودعا است و

بالتبع تلاش ومجاهده . که خودِ دعا نيز تلاشي قلبي محسوب

مي­شود.

قبله از دل ساخت آمد در دعا    ليس للانسان الا ما سعي    1984/6

اي اَخي دست از دعا کردن مدار   با اجابت يا رد اويت چه کار؟  2344/6

ودرتلفيق اين دوجنبه،تلاش عبودي تابع خواسته ي ربوبي ميگردد.

نه قبول اَنديش ونه رد اي غلام    امر را ونهي را مي بين مدام  1479/6

بد نماند چون اشارت کرد دوست   کفر ايمان شد چوکفر از بهر اوست 

 339/6

رختِ خود را من زِ رَه برداشتم   غير حق را من عدم پنداشتم   3709/1

گوهر وهستي من  بنيادِ اوست    ور شوم چون کاه، بادم بادِ اوست

  3797/1

تا  اَحبٌ لله آيد نام من        تا که  ابغض لله آيد کام من     3803/1

تا که اعطا لله آيد جودِ من     تا که امسک لله آيد بودِ من    3804/1

بخل من لله، عطا لله وبس    جمله لله اَم، نيم من آن ِکس   3805/1

از جنبه ي فردي،تن انسان جاني در مقابل انديشه اَش،حکم ِخلق

خدا را دارد ؛

واز جنبه ي اجتماعي، همه ي خلق، جزئي از وجودِ وي محسوب

مي­شوند، يعني عالم کبير ِ بيروني، تن ِاو مي­باشد. بنابراين حکمِ

وي بر اساس امرِ حضرتِ رب العالمين، بر خود وديگران، امري

طبيعي است.

پس همه خلقان چو طفلان وي اَند   لازم است اين پير را در وقت، پند 

  3319/2

 از جنبه ي روان کاوش نيز، فقط کسي مي­تواند ادعاي خدمت به

 خلق بنمايد که آنها را از خويشتن جدا نداند، ودردِ هر عضو از

اعضاي جان را دردِ تمام اعضا داند .

چرا که انسان ذاتاً خودپرست است واين خودپرستي درهر مرتبه

اي صورتي دارد؛ هرچه به مراتبِ بالاتري صعود کنيم، اين

خودپرستي رنگِ جامعيت وکمال مي­يابد تا در مرتبه ی جان که

73

________________________________________________

صورت ملکوتي يار در همه ي جلوه هايش ظهور مي­کند،

خودپرستي وخداپرستي يکي شده، وفاصله ها محو مي­شوند .

صورتي از صورتت بيزار کن   خفته اي هر خفته را بيدار کن     4592/6

پرده هارا اين زمان برداشتم   حسن را بي واسطه افراشتم    3297/5

نيست صورت چشم را نيکوبمال،تا ببيني شعشعه ي نور جلال 4588/6

زانکه بس با عکس من درباختي   قوّتِ تجريدِ ذاتم  يافتي   3280/5

^"ابوالحسن خرقاني^" مي­فرمايد:" از خود شرم دارم اگر مهربانتر از

من ، به بندگان خدا باشد".

هرکه بي­من شد همه من­ها خود اوست  

 يارجمله شدچو خود را نيست دوست       2665/5

آينه بي نقش شد يابد  بها   زانکه شد حاکي جمله نقش­ها  2666/5

وگاه در اين احسان وعدالت چنان بر خود تنگ مي­گيرد که موردِ

خطاب واقع مي­گردد:       " لعلک باخع نفسک..."

از لحاظ فردي، تن همواره وظيفه ي بندگي را داراست چراکه تن

درهرمرتبه از انديشه، بنده ي خدايي است که انديشه درآن مرتبه

مي پذيرد لذا در مرتبه ي جان نيز همگام با آزادي انديشه از قيد

خدايان موهوم ومتفرقه، وسر نهادن بر آستان حضرتِ آزادي وکمال،

 تن نيز در حدودِ خويش به انجام وظايفِ بندگي ِحضرتش ونمايش

نمادها وبروز ِنمودها  مي­پردازد .بايد توجه داشت که آزادي وتجردي

 که در انديشه حاصل مي شود در حدودِ تن نمي­گنجد وبي قيدي

تن را بر نمي­تابد زيرا بي قيدي عملي باعث تشتت خاطر

انسان(فرد واجتماع)مي­شود واين اغتشاش فکري با اهداف

وآرمانهاي کمال مغايرت دارد .

به علاوه بي قيدي عملي باعث بي نظمي امور عالم بيروني مي­

گردد که باز هم منافي کمالات وپيشرفتِ امورِ عالم خواهد بود،

البته بي قيدي در طريق، جايگاهِ خاصي درسفرسوم، بين نفيِ

کامل وبقاي بالله داردکه ازآن به جذبِ مطلق تعبير مي­شود، ودرآن

حالِ سکر، حتي شعور به شعور نيز که مستلزم شناخت زمان

مي­باشد در جذبه وآگاهي مذکور، مضمحل مي­گردد.

اين چنين معدوم کوازخويش رفت ، بهترين هست ها افتاد وزفت 298/4

او به نسبت با صفاتِ حق فناست، درحقيقت درفنا او رابقاست  399/4

مسلما ً عدمِ تلاش در بکارگيري روش­ها در اين جايگاه به معناي

مُردگي ونفي ارزش­ها ، آنطور که از بيرون به نظر مي­آيد نيست

بلکه در اين حال تمام توجه ِمجذوب، متوجه ي حضرتِ يار مي­باشد

وبالعکس.  واين مفعوليتِ آگاهانه در تداومِ فاعليت، و در راستاي

74

____________________________________________________

استکمال بوقوع مي­پيوندد.

آنکه او مغلوب اندر لطف ماست، نيست مضطر بلکه مختار ولاست401/4

منتهاي اختيار آن است خود    که افتقارش گردد اينجا مفتقد   402/4

اختياري را نبودي چاشني     گر نگشتي آخر او محو از مني    403/4

گر رسيدي مستي اي بي جهدِ تو    حفظ کردي ساقي جان، عهدِ تو

 4108/5

چون فراموشت شود تدبير خويش   يابي آن بخت جوان از پير خويش

 3075/3

واز لحاظ اجتماعي نيز همانطور که ذکر شد؛ سفر چهارم، وظيفه

ي محوله از حضرت حق به انسان جاني مي­باشد که در تداومِ

کمال انديشه اش (خودِ کبيرش)صادر مي­گردد وبالتبع در مورد تنِ

کبيرش نيز نمود مي­يابد. ومسئوليتِ حفظِ کشتيِ تن (فرد و

اجتماع) از غارتِ پادشاهِ نفس، درهمه ي زمينه هاي تلقين بر

عهده ي اوست؛ هرچند مسافرين وملاحان ظاهري کشتي به اين

امر واقف نبوده باشند ومتعرض ومعترض اختيارات وي گردند.⁽⁵¹⁾

 

همانطور که مشخص است؛ در بررسي  لا و الا، تخصص درهريک

از زمينه هاي نفي، به جامعيت وکمال منتهي مي­شود لذا کمالِ

محيط، نيازمندِ تخصص ويا تخصص­های جزيي ومحاط است.

(چنانکه محي الدين عربي در بابِ  نياز ِجامعيتِ پيامبر اسلام^(ص)،

به تخصص حضرت مسيح ^(ع) فرموده).

در همين راستا مي­توان چنين گفت که: ازآنجا که تشبيه از دل

ِتنزيه شکوفا مي­شود وهر اجتماعِ بيروني، تراوشي برخاسته ازدلِ

فرديّتِ فريد است وعالم بيرون، نمودي از عالم درون، وخلق ِعمل

نيزنتيجه ي امرِمعشوق مي­باشد لذا ميوه ي تشبيهِ اعيان، به

جهتِ جهتمندي الهي(نه به صِرفِ موجوديت)، نزدِکمال جو، شرافت

------------------------------------------------------------------

51) مکرراً ذکر مي­شود که مسلما شفقت ِعملي به خلق،تابع

خواسته ي دوست (حب وبغض الهي) و بر اساس کاربرد کمال­پروري

است ، وشفقت قلبي تابعِ تجليِ دوست در مظاهرش؛ وتناسب

اين دو ،ارتباط ِهماهنگِ جهاد وعقيده را به نمايش مي­نهد.

  غيرتش غير در جهان نگذاشت    زان سبب عين جمله اشيا شد

 و لذا ازمنظرانسان جاني: خدمت به خلق جز عبادت نخواهد بود :

 خالي ازخودبودوپرازعشق دوست     پس زکوزه آن تراودکه دروست

   4041/6

 که در اين مرتبه ي توحيدي: حب و بغض الهي، وجمال وجلال ،در

راستای کمال، همبسته وپيوسته اند و زيرمجموعه ی جريان عشق

 الهی محسوب می شوند.

⁷⁵

_______________________________________________

دارد برريشه ي تنزيهِ حقيقتِ اصيل از موهومات.

همچنانکه اين تنزيهِ جهت مند، تقدمِ شرفي داشته است بر اِعمال

ِعمل بدون تزکيه ي باطن.

ظاهراً آن شاخ اصلِ ميوه است،باطنا ً بهر ثمر شد شاخ،هست 522/4

گر نبودي ميل واميد ثمر       کي نشاندي باغبان بيخ شجر   523/4

پس به معني آن شجرازميوه زاد ،گر به صورت ازشجر بودش ولاد 524/4

مصطفي زين گفت کآدم وانبيا    خلف من باشند در زير لوا     525/4

بهر اين فرموده است آن ذوفنون   رمز نحن الآخرون السابقون    526/4

پس به صورت آدمي فرع جهان   وزصفت اصل جهان اين رابدان  3766/4

وباز در همين راستا، هر عينيتي که اين جهت­مندي به سوي محتوا

را به کمال بيشتري دارا باشد نزدکمال­جو محبوب­تر خواهد بود،

واين خود مقياس درجه بندي وقضاوتِ نسبي وي می­باشد،واين

دقيقا ًعيار اصلي تشکيک است چرا که هيچ عقل سليمي در هر

مرتبه اي،منکر اين نخواهد بودکه جهت صعودي کمال در هر زمينه

اي، از سطح به سوي محتوا مي­باشد.

حجت منکر همين آمد که من    غير اين ظاهر نمی بينم وطن 2878/4

هيچ ننديشدکه هرجا ظاهري است ،آن زِحکمتهاي پنهان مخبري است

 2879/4

فايده ي هر ظاهري خود باطن است  همچو نفع اندر دواها کآمن است

2880/4

نقش ظاهر بهر نقش غايب است   وآن براي غايب ديگر ببست 2888/4

البته مشخص است که در همه ي زمينه هاي قياس(فردي

اجتماعي)، دو نوع ديدگاهِ جزئي وکلي(کثرت نگری ووحدت نگری)

موردِ استفاده قرار مي­گيرد که البته هر دوي اينها در اساس ، تابع

ِنظرگاهِ مرتبه ي انديشه مي­باشند:

- ازديدگاه جزءنگري ، هرشخص وظايف فردي خويش راکه با تعصباتِ

 خاصِ مسير ايده آلي­اَش هماهنگ است، به نظاره مي­نشيند لذا

 ديگران را در قياس با مسير خويش، منحرف ازطريق خويش مي بيند

،که نمودِ اين تعصب ِکمالجويانه را درهر مسير تکاملي به عيان

مشاهده ميکنيم؛ درظهوراتي همانند: " الناصب صلي اَو زني "

 ويا : " آن را که دوستي علي نيست کافر است ..."

، و در اديان ومذاهب مختلف به شکلهايي نظير شکل مذکور

؛که البته امري طبيعي بلکه ضروري است .

و از ديدگاهِ کل نگري،جنبه های اجتماعي را همواره با رواداري و

انصاف، نظاره گر مي­باشد. واز آنجا که هرکس قله ي خويش را به

کمال مي­رساند (ونه از ديگري را)انصاف­گرايي بر تعصبِ ديگران،

76

_______________________________________________

امري واقع بينانه خواهدبود.اگرچه، هر چه مرتبه ي انديشه بالاتر

باشد­،احاطه ي مرتبه ي بالاتر بر قله هاي پايين­تر، مسلّم خواهد

بود.

بايد توجه داشت که نظر جزئي هرچه دقيق تر و تخصصي تر، ونظر

کلي هر چه محيط تر وگسترده تر باشد،کامل­تر خواهند بود ونيز

"افزايش درجه ي کل نگري رابطه ي مستقيمي با افزايش زواياي

ديد، نسبت به منظري خاص ونيز افزايش تعداد مناظر دارد". ⁽⁵²⁾

شايسته است که هر فردحاضردر اجتماع ازاين دومنظر بهره ببرد

ولي مسلما ً وحدت نگري در مراتب پايين انديشه، امري ممتنع

است چرا که انديشه ي ناقص، درک کاملي از مسيرهاي مختلف

ندارد و بينش کلی اش بر همه ي بينش هاي موجود، محيط نيست

وهر چه مرتبه ي انديشه بالاتر مي­رود، اين درک عميق تر وبارزتر

مي­گردد.

مرغ جان­ها را در اين آخر زمان     نيست شان از همدگر يک دم امان

 370۶/2

که اتحاد جسم هاي آب وطين    هست ناقص جان نمي ماند به اين

 3729/2

زاختلاف خويش سوي اتحاد ، هين زهر جانب روان گرديد شاد  3744/2

آفرين بر عشق کل اوستاد    صد هزاران ذره را داد اتحاد        3727/2

مرغ جان­ها را چنان يک دل کند     کز صفاشان بي غش وبي غل کند

3710/2

مشفقان گردند همچون والده   مسلمون راگفت نفس واحده  3711/2

نفس واحد از رسول حق شدند،ورنه هريک دشمني مطلق بدند 3712/2

انسان کامل جاني نيز با توجه به بينش کاملي که در برگيرنده ي

همه ي ديدگاه هاي موجود (مسلماً به صورت معتدل) است،

پذيراي همه ي داشته هاي عيني وذهني در عالم واقع ميباشد و

رواداري وي بر ديگران همچون رواداري يک کل بر اجزاي خويش

است که با کمال محبت وعشق به مظاهر معشوق، جانب انصاف

را رعايت می کند؛ که بدون اين حب، رواداري بي معنا وبي محتوا

خواهد بود .(یعنی محبت بر اساس عدالت تفسير ميشود.)

والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا * والله يحب المحسنين.

 (سوره عنکبوت  69)

---------------------------------------------------------------------

52) بايد توجه داشت که شروط بايدها و وظايف که درمحدوده ي

اختياراتِ انساني قرار دارند؛تکويناً نشأت گرفته از ذاتِ هرشخص مي

باشند وبررسي خواسته ها در اين مقاله،تحت سيرجزءنگري آدمي

بررسي ميگردد وگرنه درسيرکل نگري،جز مشيت ِحضرت حق وجود

ندارد وامور مربوط به کثرتها(اعم از داشته وخواسته )اموري اعتباري

است.

77

_______________________________________________

البته محبت، شرطِ اساسي در کاربردِ همه ي بنيان هاي فکري

اجتماعي است ؛ وگرنه محکوم به شکست خواهند بود، وهرچه

اين محبت همگاني تر بوده وجنبه ي متقابل داشته باشد ، نظامها

ومکتب هاي اجتماعي به واقعيت نزديک تر مي­شوند .

اين محبت هم نتيجه ي دانش است،کي گزافه برچنين تختي نشست 

 1532/2

دانش ناقص کجا اين عشق زاد   عشق زايد ناقص،اما بر جماد 1533/2

هر چند تعصباتِ "انسان جاني"در اجراي امر معشوق، همه ي

هستي را در بر مي­گيرد ودامنه اي بسي فراتر از تعصباتِ مراتب

ِپيشين را داراست وليکن با داشتن جهتِ کمال ومجموعه ي عدل و

احسان، اين تعصب بر خويش(خود کبير)، چه از جنبه ي دنيايي

وچه از جنبه ي انديشه ، بسي ارزشمند­تر از بي تعصبيِ غير، در

نزدِ کمال­جو مي­باشد.

اصل غيرت ها بدانيد از اله     آن ِخلقان، فرع حق بي اشتباه  1772/2

اي جفايت به زعهدِ وافيان    هم ز دادِ توست شهد وافيان     1525/5

گفت پيغمبر:عداوت از خرد    بهتر از مهري که از جاهل رسد  1877/1

اي خنک آن را که بيند روي تو     يا در اُفتد ناگهان در کوي تو  1901/1

طبع را هِل تا بگريد زار زار     تو ازو بستان و وام جان گذار      1856/1

من نخواهم رحمتي جززخم شاه، من نخواهم غيرآن شه راپناه 2961/4

غير شه را بهر آن لا کرده ام   ،   که بسوي او تولا کرده ام    2962/4

گر ببرد او به قهر خود سرم    شاه بخشد شصت جان ديگرم  2963/4

کارمن سربازي وبي خويشي است،کارشاهنشاه من سربخشي است 

  2964/4

فخر آن سر که کفِ شاهش بُرَد    ننگِ آن سر کو به غيري سر بَرَد

 2965/4

خود طوافِ آن که او شه بين بود، فوق قهر ولطف وکفر ودين بود 2967/4

****

با بررسي کلي آنچه تا بحال ذکر شد، مطلبي که چشمگير به نظر

مي رسد اين است که "جهتِ" آدمي اساسي ترين نکته در

زندگيِ تکامليِ وي است، ومعناي بندگي نيز، جهت مندي در

راستاي (هر چه بيشتر) محتوا است وهمچنانکه اَعمال به نيات

ارزش مي يابند، ارزش نيات نيز به"منظور" ومحتواي اصلي نيات،

ودردِ پنهان در وجودِ آدمي باز مي گردد وآدمي بسته به جهتِ

شرک يا توحيد، سقوط يا صعود مي­نمايد ومسلماً آنچه در جهت

شرک قرار مي­گيرد به درگاهِ احديت راه نمي­يابد(هرچند نيکو جلوه

کند)، وبرعکس.⁽⁵³⁾

-----------------------------------------------------

53) وچون جهت آدمی الی الله وتجرد خواهانه  نباشد: "صلّی اَو زنا ".

چرا که گناه به انانيت بر مي گردد.

78

_______________________________________________________

مشخص است که مراتبِ کفر، چنانچه جهتِ توحيدي داشته باشند

پله هايي هستند براي صعود.

مررسن را نيست جُرمي اي عنود،چون تو را سوداي سربالانبود۴۲۱۱/3

درتبيين وتعيين ِجهتِ شرک يا توحيد،مي­توان ابرازداشت که:

هرکس درهردم درجهتِ جانِ انساني وياانسانِ جاني،

(تجردطلبي)،قرارداشته باشد،درجهتِ توحيدخواهد بود،والا فلا.

رنگ آهن محو رنگ ِآتش است ، زآتشي مي لافد وخامش وش است 

1348/2

چون به سرخي گشت همچون زرکان،پس انا النار است لافش بي زبان

 1349/2

آتشم من گر تو را شک است وظن      آزمون کن دست را در من بزن 

1351/2

آدمي چون نور گيرد از خدا      هست مسجود ملايک زاجتبا   1353/2

نيز مسجود کسي کو چون ملَک   رسته باشد جانش ازطغيان وشک

   1354/2

کيست کافر،غافل از ايمان شيخ   چيست مرده، بي خبراز جان شيخ 

  3325/2

جان نباشد جز خبر در آزمون    هرکه اوافزون خبر جانش فزون 3326/2

پس فزون از جان ما جان مَلَک  کو منزه شد زحس مشترک 3328/2

وز ملک جان خداوندان دل     باشد افزون، تو تحير را بهل    3329/2

از آنجا که جهان بينيِ آدمي در طولِ خطِ سلوکش قوام مي­يابد،و

سه عامل زمان ومکان وروان(عوامل بيرونی ودرونی)، در سلوک

دخيل هستند لذا با توجه به اين عوامل،جهان بينی ها (از بدبينانه

ترين انواع جهان بيني تا خوشبينانه ترينِ⁽⁵⁴⁾آنها،) داراي خصوصياتِ

------------------------------------------------------------------

54) جهان بيني بدبينانه؛ همانند جهان بيني مکر وفريب که جهان را بر

پايه ي مکروحيله نظاره مي­کند، يا جهان بيني خيال که جهان را خيالي

بيش نمي پندارد،يا جهان بيني شر ويا قساوت و...

وجهان­بيني خوشبينانه؛ همانند جهان بيني خير و يا تقدس و....

در جهان بيني مکر،کمالجو، مکري را برمي­گزيند که برترين مکر است

ونتيجتاً به خيرالماکرين مي انجامد، وکمال جوي با جهان بينيِ خيال،

نهايتاً همتش را به خيال پردازِ اصلي معطوف مي_­کند وبه همين ترتيب

کمال جو، از هر منظري که به جهان مي­نگرد کمالِ آن منظر را

مي طلبد. البته هرچه جهان بيني بدبينانه تر باشد، موانع راه،

چسبندگي کمتر والبته شکنندگي بيشتري خواهند داشت.

افکن اين تدبير خود را پيش دوست  گرچه تدبيرت هم از تدبير اوست

1060/2

چونکه دزدي، باري آن دّر لطيف     چونکه حامل مي­شوي باري شريف

  1429/2

هرچه کاري از براي او بکار ، چون اسير دوستي،اي دوست دار 1062/2

برعدم باشم نه برموجود مست،زانکه معشوق عدم وافي ترست 315/5

گوش را بربند وافسون ها مخور      جز فسون آن ولي دادگر   2519/5

مکر حق را بين ومکر خود بهل    اي زمکرش مکرمکاران خجل  495/5

هرچه جز عشق خداي احسن است

گر شکر خواري است آن جان کندن است     3686/1

تو مگو ما را بدان شه بار نيست    با کريمان کارها دشوار نيست 221/1

79

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

مختلفي می­باشند که به صفاتِ شخصيتي ⁽⁵⁵⁾برمي­گردند واين

اوصاف، هيچ اصطکاکي با جهتِ جهان­بيني ندارد و انديشه ي هر

فرد⁽⁵⁶⁾با هرنوع بينشي وبا هر صفتي، مي تواند جهتِ کمال جويانه

داشته باشد.

يعنی حقيقت جويي اولويتاً به اصلِ اساسيِ "عشق" پابرجاست

(که بالقوه در وجودِهرفردحضوردارد)،که خودِ اين نکته نيزکمالِ

عدالتِ تفضليِ پروردگار را نمايانگر است.

منگر اندر نقش زشت وخوب خويش ، بنگر اندرعشق ودر مطلوبِ خويش

 1437/3

منگر آنکه تو حقيري يا ضعيف    بنگر اندر همتِ خود اي شريف 1438/3

تو به هر حالي که باشي،مي طلب     آب مي جو دائماً اي خشک لب

 1439/3

کاين طلبکاري مبارک جنبشي است

  اين طلب در راه حق،مانع کشي است    1442/3

اين طلب مفتاح مطلوباتِ توست،اين سپاه ونصرتِ رأيات توست 1443/3

گرچه آلت نيستت تو مي­طلب   نيست آلت،حاجت اندر راه رب 1445/3

هر که را بيني طلبکار اي پسر     يار او شو، پيش او انداز سر  1446/3

در طلب زن دائماً تو هر دو دست ،که طلب درراه نيکو رهبر است 979/3

لَنگ ولوک وخفته شکل وبي ادب،سوي او مي­غيژ واو را ميطلب 980/3

گه به گفت وگه به خاموشي وگه ،بوي کردن گير هرسو بوي شه981/3

عاشقي کآلوده شددرخيروشر    خير وشر منگر،تو درهمت نگر  135/6

مرغ با پر مي­پرد تا آشيان   پر مردم همت است اي مردمان     134/6

گرچنين وگرچنان،چون طالبست،جذبِ حق اورا سوي حق جاذب است

 4596/3

تو مبين که بر درختي يا به چاه    تو مرا بين که منم مفتاح راه  4600/3

خوابناکي، ليک هم بر راه خُسب     الله الله بر رهِ الله خسب  3236/4

وبايد توجه داشت که صعود در مراتبِ کفر، تغيير در مراتب تجلي

است، نه در جهت. لذا توبه از مراتب کفر، درهرمرتبه، با توبه از

جهتِ شرک⁽⁵⁷⁾ تفاوتِ ارزشي دارد که ارزش آن را نيز حضرتِ کمال

تعيين مي نمايد.

اين تفاوتِ خصوصيات در هر پله ي صعود به سوي قله، کمرنگ تر

مي­گردد ؛ تا در نقطه ي جان، که جهان بيني ِانسانهاي کمال يافته

، گذشته از طرز سلوکشان هماهنگ مي­گردد وتناقض وتضادي در

ميان آنان نمي­باشد.

-------------------------------------------------------------------------

55)طرق الي الله بعدد نفوس خلايق

56) طرق الي الله بعدد انفاس خلايق

57) جهتِ آدمی، به طلبِ وی برمی­گردد ومشرک کسی است که

خواهان ِدوگانگی است، والبته تلاش قلبیِ وی در هر لحظه،

نشاندهنده ی اين خواهشِ اوست.

80

____________________________________________________

واصلان چون غرق ذاتند اي پسر    کي کنند اندر صفاتِ او نظر  2813/2

پيش بي حد هرچه محدودست لاست،کل شيئ ٍ غيروجه الله خطاست

  3321/2

کفروايمان نيست آن جايي که اوست

زانکه اومغزست وين دورنگ وپوست         3322/2

 

جان گرگان وسگان از هم جداست    متحد جان هاي شيران خداست

414/4

وتعصباتِ مختلف در نقطه ي جان به تعصب وغيرت بر عشقِ 

بي صورت مي­انجامندکه اين بي صورتي دربردارنده ي همه ي

صورت­ها ومحتواي آنهاست وانسانِ جاني است که به اين يگانگي

آگاه است .

فاعل مطلق يقين بي­صورت است   صورت اندر دستِ او چون آلت است

  3742/6

گه گه آن بي صورت از کتم عدم     مر صور را رو نمايد از کرم   3743/6

تا مدد گيرد ازاو هر صورتي      از کمال واز جمال وقدرتي     3744/6

صورتي از صورتِ ديگر کمال     گر بجويد باشد آن عين ضلال  3746/6

پس چه عرضه مي کني اي بي گهر   احتياج خود به محتاجي دگر

 3747/6

پس تضرع جوي ،در اِفناي خويش   کز تفکر جز صور نايد به پيش 769/6

البته مسيرهاي کمال نيز همچون همه ي نمودهاي هستي، مدرج

مي­باشند که بر حسبِ کاربردِ کمال پروري، درجاتِ نسبي مي­يابند

81

_________________________________________

 

رزق

يکي از مسائلي که دغدغه ي ذهن آدمي است ؛ مسئله ي رزق

وروزي است.

امام علي مي­فرمايند:" روزي دوگونه است : 1- مطلوب(خواسته

شده)  که تو طالب آني  2- مقسوم که آن طالبِ توست". ⁽⁵⁸⁾        

بايد توجه داشت که هر نوع روزي مقسوم (عيني:همچون نتيجه ي

تلاش ها ويا کسبِ بيروني در عالم واقع_ وياذهنی: همچون داشته

های ذهنی) در حوزه ي اختياراتِ الهي⁽⁵⁹⁾است، وطلب ِهر نوع

روزي مطلوب (ونه وصول به آن) که امري ذهني است، ظاهراً⁽⁶⁰⁾ 

درحوزه ي اختياراتِ آدمي قرار دارد؛(به عبارتي:روزي مطلوب،جز

همان خواسته هاي آدمي نمي­باشد که جنبه ي دروني دارند و

البته عده ای نيز مطلوباتشان را به"حق خويش" تعبير مي کنند!)

البته از ديدگاهِ دروني هر آنچه را که طالبِ آن باشيم ،در آن ِواحد،

روزيِ مقسومِ انديشه خواهد بود(که منافاتي با تسلط اختيار الهي

بر مقسومات نداردبلکه اين نيز جزو مقسومات قرارمي­گيرد)؛

------------------------------------------------------------

58) نهج البلاغه ؛ حکمت هاي شماره­: 267-356-379-431- وخطبه

 114(نامه به امام حسن^(ع))

59) در ساده ترين بيان که در زمينه ي رزقِ تن ، از امام جعفرصادق

رسيده است: چنانچه فرضاً سيبي را بخوريم روزي ما خواهد بود

وچنانچه نخوريم روزي ما نخواهد بود. چرا که تقدير خوردن ونخوردن

 در حدودِ اختياراتِ الهي است والبته سعي در اين زمينه در حدودِ

اختياراتِ آدمي مي­باشد؛ که چه بسا تنها همين سعي وتلاش

(ونه وصول به نتيجه) روزي شخص باشد. به عبارتي روزي مقسوم

هر کس، همان داشته ها وامانات وحقي (اعم از ذهنيات وعينيات)

است که خداوند نقداً به وي اِعطا مي­نمايد .

البته هرچه به تجرد نزديک­تر مي­شويم، مطلوب ومقسوم به يکديگر

نزديک تر مي­گردند تا در مجمع: که خيال دوست در مظاهرش ، عين

هستيِ حقيقي اوست. 

  60) تلاش درهر زمينه اي از عقيده وانگيزه نشأت مي يابد (که انگيزه ،

جان انگيخته محسوب مي­شود) که فرماندهيِ اعضا را به عهده دارد،

پس عقيده وجهاد نيز تحتِ اختيارِ خدايِ مفروض هر کس، در مرتبه ي

انديشه اش خواهد بود والبته بنيانا ً تحتِ اختيار رب العالمين.

82

_________________________________________

واز آنجا که براي انسان کمال طلب، ارزش نقدِ مطلوب، مّدِ نظر

مي­باشد لذا مطلوبِ خويش که رب،معبود ومعشوق و...اَش

محسوب مي شود، را درمتعالي­ترين مرتبه اي که طاقت ولياقت

دارد، ومتناسب با صفاتِ توکل،جبر،حق مداري وديگر صفاتِ جهان­

بينی­ اَش نيز هست، به عنوان روزي مطلوب انتخاب مي­نمايد(تا نقداً

مقسوم انديشه ی وي گردد).

تا بداني اصل اصل رزق اوست،تا همو راجويد آنکه رزق جوست 1495/5

به عبارت ديگر، فرهنگ وبالتبع دين ِکمال طلب ، کمالجويي (در هر

مسير دلخواهي) است که اين هنر، خواه به بروز بيروني بيانجامد يا

نينجامد، وي خود را موظف به جهاد در راه عقيده وقربان کردن

داشته هاي مقسومِ بيروني براي خواسته هاي مطلوبِ دروني

مي­داند. ⁽⁶¹⁾

رزق حق حکمت بود در مرتبت  کآن گلوگيرت نباشد عاقبت  3746/3

فهم نان کردي نه حکمت اي رهي  ،  زان چه حق گفتت: کلو من رزقه 

 3745/3

آن غذاي خاصگان دولت است  خوردن آن بي گلو وآلت است  1086/2

در شهيدان يرزقون فرمود حق     آن غذا را نه دهان بُد نه طبق1088/2

مسلماً مطلوب ومقسوم همچون"حقيقتِ بايد­ها" و"واقعيتِ

هست ها" ،ويا "تشريع"و"تکوين"  ويا...  رابطه اي تنگاتنگ دارند

 وحضرتِ قاسم نيز بر اساس سنت­هاي عدالت واسباب و... وبا

توجه به احسان وفضل اَش در موقعيتِ احوال بندگانش، تلاش

بندگان را در زمينه هاي مطلوباتشان از نظر دور نمي­دارد .

ليک اغلب بر سبب راند نفاد   تا بداند طالبي جستن مراد      1549/5

چون سبب نبودچه ره جويدمريد ،پس سبب در راه مي­ بايد پديد 1550/5

امام علي در اين زمينه مي­فرمايند: "به انسان امر شده که تلاش

کند؛ نه کسبِ روزي ، چرا که خداوند خود را مسئول روزيِ

بندگانش فرض کرده است و حتي اگربنده اي در به روي خويش

بسته باشد،روزي وي از همان جايي که اجل اَش فرا مي­رسد به

بنده خواهد رسيد"، البته ذکر اين نکته ضروري است که: چه بسا

روزي ِچنين بنده اي با توجه به تلاش ِوي جز همان اجلِ موعود

نباشد !! در واقع بحث در مورد روزي، همچون همه ي مطالبِ ديگر

(همچون جبر واختيار وکسب)  در اين مقاله، در بابِ جهت بخشيدن

----------------------------------------------------------

 61) افتخار روانی ِرهروی راه ِکمال به خواسته­های درونی وی

 بازمی­گردد نه به مقسومات وداشته های بيرونی اش.

83

__________________________________________

به انگيزه هاي دروني (مطلوب)، وتلاش در جهتِ آنها است ، نه در

بابِ نتايج بيرونيِ اَعمال(مقسوم).

چرا که صِرفِ عمل نه جزو ارزشهاي آدمي، ونه جزو اختياراتِ وي مي­

باشد بلکه اين تلاش ِ جهت­مند  است که ارزشِ عمل(انجام شده ويا

حتي انجام نشده) را تعيين مي­کند ودر همين تناسب، خواستِ الهي از

واقعيت، فاصله اي ندارد، لذا رضا به قضا هماهنگ با تلاشِ آدمي در

راستاي اسباب مي­باشد. وتنها مسئله اي که در اينجا مطرح ميشود اين

است که تفوّق (از لحاظ علمي وعملي) بر اسباب، تنها ارزش کاربردي

دارد، ونه ارزش دلبستگي.   

معده ي تن سوي کهدان مي­کشد  معده ي دل سوي ريحان مي کشد 

 2477/5

خوي معده زين کَه وجو باز کن     خوردن ريحان وگل آغاز کن   2476/5

مرکب همت سوي اسباب راند     از مسبب لاجرم محروم ماند  86/2

آنکه او بيند مسبب را عيان     کي نهد دل بر سببهاي جهان     87/2

اي گرفتار سبب بيرون مپر     ليک عزل آن مسبب ظن مبر     1547/5

وهمانطور که در تفکيک مسائل آدمي ذکر شد؛ تلاشهاي سطحي

ومتشابه در زمينه هاي بيروني، منافي جهت­منديِ اين تلاش ها در

جهتِ صعودي ومحکم ِتوحيد نمي­باشد .

قاعدتاً هرچه به مراتب بالاتر انديشه گام مي نهيم از تظاهراتِ

بيروني انديشه کاسته مي­شود وهمانطور که:از نفس انساني؛

انتظاري در حدودِ احساسات قالبي داريم واز عقل وعاقل، انتظاري

درحدودِ عقلانيت واستدلال صحيح ، به همين ترتيب؛ از مرتبه ي

قلب نيز بايستي انتظار ايمان، واز جانِ انساني انتظارِ جهت

بخشي به سوي کمال را داشته باشيم، ونه انتظاري بيش از اين

(اگرچه قدرت تصرف بر زير مجموعه ي متشابهات، امري واضح

است وقاعدتا ً اين احاطه ، اِعمال مي­شود).

لذا جنبه ي معنوي انسان جاني (ويا جان انساني)، به منظورِجهت

بخشيدن به مراتبِ پايين ترِ انديشه مي­باشد ونه دخالتِ جزئي در

تخصص­هاي کثير بيروني. واين دقيقاً همان معنايِ احاطه ي

درونيات بر مسائل بيروني( با توجه به تقريرِ هرکدام درجاي خويش)

را، در هرگام تداعي ميکند، اگرچه برخي بيرونيان اين احاطه و

تفکيک همزمان را، در آينه ي کوچک درونشان ملاحظه ننموده

وخواهانِ سکولاريزم و يا زدودن بعدِ معنوي انسان از زندگي بيرونيِ

وي مي­شوند.   

84

_____________________________________

سکولاريزم

از آنجا که هيچ کس (طبق تعريف دين از اين منظر) بي دين و بي

خدا نمي­باشد  لذا سکولاريته ربطي به دين بخصوصي ندارد، بااين

توضيح که هرکس درهرمرتبه از انديشه ،آنچه را که پشتِ سر

نهاده است؛ واقعي، وپله هايي را که در پيش ِرو دارد، رازگونه مي

بيند (والبته تکفير می­نمايد).

شخصي که درمرتبه ي طبع قرار دارد مسائل نفساني وعاطفي

وعقلاني و... را رازگونه وغير واقعي مي­داند، وآنکه در مرتبه ي

نفس است مسائل طبيعي ونفساني را واقعي، ولي مسائل

سطوح بالاتر را رازگونه مي­پندارد، وبه همين ترتيب، صدريون

مسائل ِصدر را واقعی، ولي مسائل قلبي را رازگونه به شمار

مي آورند.

ولي نزدِ انسان جاني ، هستي پنهان وپيدا ، همه ناز است نه راز .

اگرچه مي­توان با تغييرِ ديدگاه، همه ي هستي، حتي طبيعت واقع

را نيز قدسي ورازگونه دانست، والبته برداشتي که ازکلمه ي"راز"،

از اين منظر انجام مي­گيرد مسلماً با اصطلاح راز درمراتب، وديدگاه

هاي ديگر تفاوتِ اساسي دارد که:

"راز از اين منظر ،درونمايه ي هر  هستيِ واقعي است". 

  ميان ماه من تا ماه گردون       تفاوت از زمين تا آسمان است .

پس اصطلاح سکولاريزم (فلسفي) نيز براي هرکس معنايي در

حدودِ مرتبه ي انديشه اش خواهد داشت وازآنجا که هر عملی،

برخاسته از انديشه وعقيده اي است ، پس راززدايي اجتماعي

درعمل، امري غيرممکن بنظر مي آيد (چرا که دلايل افراد برای

انجام اعمال از مراتبِ مختلفِ انديشه صادر مي­گردد).

برداشت در حدِ مرتبه ي انديشه از لحاظ فردی، نه تنها در مورد لفظِ

سکولاريزم بلکه درمورد اصطلاحاتي نظير بنيادگرايي ،آزادي خواهي

،دموکراسي ،سوسياليزم ،مدرنيزم و... نيز صادق است.

 اما آنچه در محتواي سکولاريته جلب توجه مي­نمايد ؛شعار زدايي

(در هر زمينه اي از جمله تقدس)، از اَعمال است.

در حقيقتِ امر، سکولاريزم، از هر کس مي­خواهد تا شعارهايي که

براي ديگران راز محسوب مي شوند، را به متن جامعه عرضه نکند

وآنها را دليلي بر نصب واجراي قانون قرار ندهد.

85

_________________________________________

و يکي از علل تقاضاي سکولاريزم، همين تقاضاي نفي شعارزدگي

(وتقدس زدگي) است که در جوامع شعارزده، احساس نياز مي­

شود.(وقاعدتاً شعارگرايانِ جزم گرا ، مخالف سرسختِ اين نوع

سکولاريزم ميباشند).

از طرفي راززدايي ، خود نوعي دگماتيسم (عليهِ راز) است که در

هر مرحله از کمال براي جزم گراي آن مرتبه، خود­نمايي مي­کند،

والبته نشان از دوگانه پنداري ونقصِ ديدگاهِ وحدت گرايانه دارد،

وکمال جويِ وحدت گرا در مسيرِ تکامليِ خويش، راز را نمي­زدايد،

بلکه رازها راگشوده وحقايق را از واقعيات تفکيک مي­کند؛ آنهم نه

به منظورِ دوگانه سازي ؛ بلکه به منظور پيشرفتِ در تخصص­گرايي

درهر جنبه از وجود؛که اصولاً در بينش توحيدي دوگانگي نمي­گنجد،

ونفي نفاق وشعارزدايي نيز دقيقاً در جهتِ نفي دوگانگي صورت

مي پذيرد .

از آنجا که برداشت از دين وتقدس ومعنويت و... در مراتب پايينِ

انديشه ، ناقص مي­باشد لذا تفکيکِ ابعادِ معنوي ومادي انسان را

بايستي پس ازگذشتن از مرتبه صدر به انجام رسانيد.(چرا صدر ؟)

زيرا توجه به بُعدِ معنوي انسان در مرتبه ي قلب رخ مي­دهدوتفکيکِ

ابعاد معنوي ومادي، در اين مرتبه معنا مي­يابد. ولي درمرتبه ي

صدرکه هنوز بُعد معنوي انسان، قرارگاهي نيافته، تفکيک، باعثِ

انکار ِکليِ بُعد معنوي خواهد شد که نتيجتاً به جزم گرايي خواهد

انجاميد.

اين مسئله ي فردي، در موردِ جامعه نيز مصداق دارد وچنانچه

بخواهيم تفکيک را در جامعه پياده کنيم، بايستي سطح فرهنگ

وخواسته هاي  افراد جامعه را به مرتبه ي قلبي برسانيم تا

مشکلي در استکمالِ بُعد معنوي پيش نيايد.

مسلم است که هر چه اِعمالِ تفکيک، در مرتبه ي بالاتري انجام

بپذيرد، اِعمال رواداري بر زيرمجموعه هاي موجود،کامل­تر

وپرمحتواتر خواهد بود .

ومسلما تفکيک وتجزيه ي حلاج گونه ي مسائل انسان (در مسير

کمال)، تفکيکي جهت مند خواهد بود که در هر مرتبه از وجود،

سمت وسوي مرتبه ي بالاتر را خواستار است؛ ولي بدون جهت

مندي، ناقص وناقضِ کمال مي­باشد. ونيز قاعدتاً حلِ مسائل 

86

___________________________________________

رازگونه ونمايان ساختن محتواي آنها، اصولي تر خواهد بود از اِنکار

 و زدودنِ صورتِ مسئله.

ورهرو راه کمال، هر نگرش نويني را موردِ بررسي قرار مي­دهد تا

عصاره ي آن را به زير مجموعه ي مشربِ خويش بيفزايد؛ از اين رو

از هيچ نوآوري اي نمي هراسد .

از جنبه ي روانشناختي نيز، فردي که شعارهاي عقيدتي اش را

"جلودار "ِ بروزِ عملي ِآنها قرار مي­دهد (چه به کاربرد برسند يا نه)،

در واقع، عقيده اش را سپر بلايِ تلاش هايش قرارمي­دهد وبدين

گونه: طردِگفتارها وکردارهاي وي اولويتاً، عقيده ي وي را مطرود

خواهد ساخت، حال چنانچه اتصال ِشعارهاي مذکور به آن عقيده

صحت نداشته باشد، فاجعه رخ مي­دهد، کما.

ولي فردي که دردِ دينش را دارد ، تلاش هايش را اگر چه مسلماً از

عقيده اش ناشي شده اند ، به خويش ومعرفتِ خويش نسبت

مي­دهد ومعرفت اش، بلکه جان ومال وآبرويش را درعمل ، سپرِ

جان انساني اش وعقيده اش قرار خواهد داد .

----------------------------------------------------

حاشيه براي کل مطلب شعارزدگی:

ابوالحسن خرقاني مي فرمايد: ^" خداوند فرمود: آنجا که نياز است مراد

مَنم، وآنجا که دعوي است مراد خلقانند ^".

حکايت: گويند مريدي نزد پير آمد و(احتمالا با تشويش خاطر) عرض کرد

که فردي در شهر، مردم را به خداي ميخوانَد. پير وي را گفت : مانعي

ندارد ،تو نيز اگر توانايي داري برو، وبه خداي بخوان ،اما مراقب باش

تا به خود نخواني.عرض کرد: فرق اين دو را از کجا دريابم ؟  فرمود:

چنانچه (شخص)ديگري نيز به خداي خواند وتو پريشان گشتي،

بدان­که به خويش دعوت مي­نمودي !

مسلما کساني که چنين دغدغه ي خاطري دارند، به خويش

 مي خوانند ودعوي آنان، نظر خلق است.    

حميت دين را نشاني ديگر است  که از آن آتش جهاني اخضر است

3349/1

87

___________________________________________

دموکراسي

انتخاب های مجموعه ی افراد يک اجتماع، تعيين کننده ي قوانين،

ودلايلِ قوانين ِآن اجتماع خواهد بود، اما اين به معناي ارجحيتِ

شورا بر فرد نمي­باشد بلکه برعکس، دقيقاً نشاندهنده ي اهميت

رأيِ تک تکِ افراد آن اجتماع است .

دموکراسي هنگامي واقعي است که به گفته ي معلمِ انقلاب،

دکتر شريعتي، تعداد رأي ها ورأس ها برابر باشند که منظور

از"سر" ، همان شرطِ وجود آگاهي در افراد است.لذا چنانچه

شورايي بر مبناي اکثريت ِآراء،که احتمال قريب به يقين، در مرتبه ي

خاصي از انديشه قرار دارند، تشکيل شود، دموکراسي به معناي

حقيقي خود صورت نگرفته است؛ خصوصا اگر مرتبه ي انديشه ي

اکثريتِ رأي دهندگان و بالتبع رأی آورندگان، در مرتبه اي از مراتبِ

صدرباشد که در اين صورت، به هيچ وجه، روادارنده ي مراتبِ بالاتر

نخواهند بود ودر حالت ناگوارتر حتي مراتبِ هم عرضِ خويش را نيز

رواداري نخواهند کرد؛ که ظاهراً به حکومت دموکراتيک استبدادي

مي­انجامد .

پس دموکراسي نيز نياز به پيش زمينه ي تعالي فرهنگي دارد،

وصِرفِ طرفداري از ايده ي دموکراسي، خصوصاً از طرف اقليتِ

کيفيت مدار، موردِ استفاده واستصلاح ندارد.

البته با شريطه ي "تعالي"، رواداري بر زير مراتب نيز تحقق پذيرفته،

ومي­توان ادعا نمود که شورا، حق رأي دهندگانِ مراتبِ پايين­تر را

نيز احقاق مي­کند والبته وضعيت ِبهتر ، حضور انسان کامل در رأس

شوراست که مسلماً روادارِ همه ي زير مراتبِ خويش خواهد بود،

بلکه به تنهايي نيز محتواي نظراتِ وي، دربردارنده ي نظراتِ همه

ي زير مجموعه اش می باشد، آنهم به صورتِ جهت­مند به سوي

کمال.

ما همه مرغابيانيم  اي غلام     بحر مي داند زبان ما تمام   2779/2

پس سليمان بحر آمد، ما چوطير  در سليمان تا اََبد داريم سير  3780/2

با سليمان پاي در دريا بنه       تا چو داوود آب سازد از زره     3781/2

آن سليمان پيش جمله حاضر است ، ليک غيرت،چشم بندوساحر است

   3782/2

تا زجهل وخوابناکي وفضول      او به پيش ما وما از وي ملول  3783/2

با توجه به اينکه در سُنَت پيشين، شورا در مقابل"   نَص" عنوان

گشته است، مي­توان نص را درمرتبه ي انساني، به رأي ونظر

88

_________________________________________

تفسير کرد،که درمرتبه ي جان، به حکم الهي انسان جاني تبديل

مي­شود.لذا نص درمحتواي خويش، ابتدائاً  انسان گرايي است که

از فرديت آغاز گشته ودر نهايت به خداگرايي مي­انجامد و به کثرت

ها نيز تسّري مي­يابد.

مجتهدهرگه که باشد نص شناس  اندرآن صورت نينديشدقياس3581/3

نص،وحي روح قدسي دان يقين      وآن قياس عقل جزئي،تحتِ اين

3583/3

عقل از جان گشت با ادراک وفّر   روح اورا کِي شود زير نظر  3584/3

ليک جان در عقل تأثيري کند    زان اثر،آن عقل تدبيري کند   3585/3

عقل اثر را روح پندارد وليک      نورخورازقرص خور،دورَست نيک 3587/3

چون دوم بار آدميزاده بزاد       پاي خود بر فرقِ علت­ها نهاد   3576/3

غفلت از تن بود،چون تن روح شد ، بيند او اسرار را بي هيچ بُد 3566/3

علت اولي نباشد دين او         علتِ جزوي نباشد کين او     3577/3

مرده است ازخويش وزنده شد به رب    زان بود اسرار حقش بر دو لب

 3364/3

وآنکه اندر قرص دارد باش وجا    غرقه ي آن نور باشد دائما   3590/3

از هر لحاظ، نص همواره بر شورا مقدّم است ، وهمانطور که ذکر

شد هر شورايي، مجوّزِ خود را از نص ميگيرد که اين امر در مدارج

شوراها نيز دخيل است؛ بدين صورت که درجه بنديِ کيفيت وارزش

هر شورايي، ابتدائا ً بر اساسِ نوع نصي است که جوازِ آن شورا را

صادرکرده است. اگرچه مسلم است که برونگرايان صدري، منکرِ

ارجحيّتِ نصِّ دروني بر شوراي بيروني مي­باشند ولي همانطورکه

ذکر شد انگيزه ي دروني همواره بر ظهور بيروني، تقدّم طَبعي و

شَرفي دارد .

در نزد انسان جاني  نيز، نصِ معشوق بر هر شورايي ارجح است،

اگرچه از نظر واقع نيز نصِ معشوقِ انسان ِجاني بر همه ي نص

هاي ديگر(ونص انسان کامل ⁽⁶²⁾بر نص همه ي انسانهاي جاني)

ارجحيت دارد، بلکه هر شورايي بدون نصِ وي، ناقص محسوب مي­

شود واين امر از جنبه هاي مختلفِ روانشناسي ومعرفتي و...

صادق است .

البته چنانچه جامعه، نصِ وي را پذيرا باشد (يا نباشد)، وي

وظيفه ي خود را بسته به موقعيت به انجام مي­رساند.

گفت از اقرار عالم فارغم    آن که حق باشد گواه او را چه غم  2083/2

غير حق جان نبي را يار نيست   باقبول و رد خلقش کار نيست2930/3

هيچ مارابا قبولي کار نيست،کار ما تسليم وقربان کردني است 2927/3

--------------------------------------------

62)- مقام انسان کامل مقام رضا وبندگي کامل است که عمل به رضاي

دوست را در کل هستي شامل ميشود.

89

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

اين خريداران مفلس را بهِل    چه خريداري کند يک مشت گل 2240/2

او بفرمودَستمان اين بندگي   نيست ما رااز خود اين گويندگي 2928/3

مشتري من خدايست او مرا   مي برد بالا که الله اشتري       2438/2

نکته ي حائز اهميت که در پايان لازم به ذکر است اينکه : انتخابِ

کمال انساني وکشيدن ناز ِ يار، امري کاملاً  تخصصي ،شخصي

واختياري است، ونفي وسلبِ اختيار از خويش، و واگذاري آن به

خداوند، امري عاشقانه است وهيچ کس را نمي­توان به کمال

جويي وادار نمود، بلکه اولين حقي که هر فرد انساني در اين دنياي

اختيار دارد اين است که حق (اختيار) دارد که از مَنظر ديگران،

ظاهراً و جُزأً ، بر مدارِ حق نباشد، همچنانکه حق دارد از منظر

خويش، عليه باطل جهاد کند.

به قول هانري کوربن: امام همانند وجدانِ انساني است که از

درون، فرمان به عشق مي­راند، واجبار يا حتي اکراهي در اجرايِ

امرش وجود ندارد.

در درون کعبه، رسم قبله نيست  چه غم ار غواص را پاچيله نيست

 1768/2

کفر تو دين است ودينت نور جان ، ايمني وز تو جهاني در امان  1780/2

 

 من الله توفيق 

 

شايد به نظر برسد که در اين مقاله ،اصطلاحات موردِ

استفاده ي فلاسفه ،عقلا،اهل سنت و... به انحراف کشيده

شده است ولي با توجه به اصول هرمنوتيک، برداشتهاي

خاص معرفتي، مقيد به پارامترهاي خاص مي­باشد لذا

اعتراض وارد نيست.

90